Дезертирство серед українців у польському війську: мотиви, масштаби

Autor

DOI:

https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2020.pp.237-283

Słowa kluczowe:

Polska, Galicja Wschodnia, wojsko, „Rusini”, „Ukraińcy”, dezercja

Abstrakt

Po Pierwszej wojnie światowej i zawarciu szeregu międzynarodowych umów prawnych większość ziem zachodnio-ukraińskich została włączona w skład Rzeczypospolitej. Ukraińcy, którzy zgodnie z prawem polskim zostali obywatelami kraju, podlegali rekrutacji do wojska. Zaczynając z 1921 r. na tereny byłego Imperium Rosyjskiego, a z 1922 r. – byłej Monarchii Austro-Węgierskiej została poszerzona praktyka przeprowadzenia ogólnej rekrutacji do wojska chłopców, którzy skończyli 21 lat. Rekrutów „Rusinów”/„Ukraińców” przeważnie powoływano do służby w piechocie, kawalerii, artylerii, w większości wypadków w centralnych i zachodnich regionach kraju. W wojsku rekruci doznawali twardej rzeczywistości życia wojskowego, co stawało się przyczyną dezercji wielu rekrutów bez względu na narodowość. Pewną część zbiegów składali Ukraińcy. W artykule została podjęta próba analizy zjawiska dezercji Ukraińców z wojska polskiego w okresie międzywojennym. Wydarzenia wojny polsko-ukraińskiej w latach 1918-1919, stosunek ofi cerów i młodszych ofi cerów do rekrutów, zaopatrzenie materialne wojskowych, życie prywatne, życie rodzinne stały się głównymi czynnikami, pobudzającymi rekrutów do dezercji. Jednocześnie na podstawie literatury naukowej i materiałów archiwalnych został zbadany stosunek cywilnej ludności ukraińskiej do dezerterów i jego ewolucja w okresie międzywojennym, zostały ustalone główne kraje, dokąd próbowali uciec dezerterzy, ratując się od prześladowań i w poszukiwaniu lepszego losu. W artykule również zostały przedstawione główne wnioski i przedsięwzięcia przywódców politycznych i wojskowych Rzeczypospolitej niezbędne do zwalczania tego haniebnego dla wojska zjawiska.

Wyświetlenia: 22Pobrania: 2

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Archiwum Akt Nowych (AAN), nr.105 Akta Gen. Lucjana Żeligowskiego 1889–1939, 1944–1947, poz. Akta Żeligowskiego jako Inspektora II Armii – korespondencja, raporty z inspekcji i manewrów, protokoł z konferencji w sprawie budzetu M. S. Wojsk. na r. 1924.

AAN. nr.55, Towarzystwo Straży Kresowej w Warszawie, poz. 325, Okręg Wołyński [Towarzystwa Straży Kresowej] – Wydział Organizacyjny – raporty kierownika Okręgu. 1921 r.

Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), nr I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 190, Obce narodowości w Wojsku Polskim; sprawozdanie z Kongresu Powszechnego Związku Beznarodowościowego we Frankfurcie; spis członków Komitetu Centralnego SAT; niepolskie stowarzyszenia sportowe w Polsce; zebranie polityczne Związku Ludowo-Narodowego w Krakowie; sprawa udziału członków Związku Strzeleckiego w zajściach w dn. 6 listopada 1923 r. w Krakowie; referat dotyczący reorganizacji jazdy bolszewickiej, 1922–1923.

CAW, nr I.375.3 Oddziały Żandarmerii 1918–1939 (grupa zespołów). 3 Dyon Kielce–Grodno, poz. 184 Meldunki i wykazy grafi czne dot. Stanu dezercji w wojsku, 1922–1925.

CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2510, Raporty i meldunki DOK oraz KOP o stanie dezercji żołnierzy WP do Niemiec, ZSSR, Czechosłowacji i na Litwę; protokoły przesłuchań podejrzanych o szpiegowstwo; prasa.

CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2511, Raporty narodowościowo-polityczne i wojskowe Oddz. II Sztabu DOK VI; sprawozdanie z działalności i raporty kwartalne ze służby kontrwywiadu SRI DOK VI; wykazy stanu narodowościowego, wyznaniowego i dezerterów; wyniki dochodzenia w sprawie propagandy niemieckiej w 49 pp; statystyka oraz plan zlikwidowania spraw szpiegowskich.

CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2676, Komunikaty i referaty informacyjne Oddz. II dot. “Obcych narodowości w armii polskiej” i raporty narodowościowe DOK VII.

CAW, nr. I.371. 1/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr I Warszawa, poz. 29, Antypaństwowa agitacja Rusinów i postępowanie z rekrutami obcych narodowości; miesięczne wykazy zmian funkcionariuszy cywilnych przez dowódce Okręgu Korpusu I; listy kwalifikacyjne pracowników cywilnych.

CAW, nr. I.371. 1/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr I Warszawa, poz. 32, Utworzenie Ekspozytury Samodzielnego Referatu Informacyjnego przy Dowództwie Okręgu Korpusu I; zarządzenia i instrukcje dotyczące zwalczania komunizmu w wojsku, akcje dywersyjne komunistów; wytyczne dla oficerów informacyjnych oraz instrukcje o pracy narodowościowej; opisy powiatów – mniejszości narodowe; organizacja “Zakon Krzyża i Miecza“; sprawa oficerów ukraińskich przydzielonych do armii polskiej.

CAW, nr. I.371. 2/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr II Lublin, poz. 88, Kwartalne raporty polityczno-narodowościowe oraz półroczne wojskowo-narodowościowe dotyczące ogólnej sytuacji politycznej, działalność partii legalnych i nielegalnych, spraw narodowościowych i wojskowych.

CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 602, Sprawy przestępstw, samobójstw i nieszczęśliwych wypadków – lotnicze, wybuchy prochu.

CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 603, Sprawozdania z ważniejszych przestępstw karnych popełnionych w wojsku; statystyka żandarmerii.

CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 604, Sprawy karne, sądów doraźnych; wykazy stanu przestępczości w armii.

CAW, nr. I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 204, Meldunki i wykazy imienne dotyczące dezercji z wojska w miesiącach 1–11.1923, z oddziałów podległych DOK V oraz przyczyny dezercji i narodowość dezerterów.

CAW, nr. I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 394, Raporty na temat działalności dywersyjnej żołnierzy z mniejszości narodowych w oddziałach WP na terenie DOK V; komunikaty informacyjne DOK V dot. spraw narodowościowych i służby oficerów obcych narodowości w WP; wykaz oficerów rezerwy obcych narodowości (określenie lojalności).

CAW, nr. I.371.6/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr VІ Lwów, poz. 136, Raport wojskowo-narodowościowy Samodzielne Referaty Informacyjne Dowództwa Okręgu Korpusu VI; informacje i meldunki o przybyłych z zagranicy, akta w sprawie podejrzenia o szpiegostwo oraz ukrywania się przed służbą wojskową, wykazy spraw szpiegowskich zlikwidowanych w 1932 roku; dane o działalności komunistów na terenie Tarnopola, mapy i szkice terenów małopolski Wschodniej i Śląska; wykazy osób osadzonych w Berezie Kartuskiej, protokoły przesłuchań; korespondencja różna, głównie z posterunkami policji w sprawie nadsyłania meldunków dotyczących zatrzymanych agentów i różnych osób inwigilowanych; pisma w sprawie postępowania ze schwytanymi gołębiami pocztowymi i prowadzenia dokumentacji tajnej po zabójstwie B. Pierackiego.

CAW, nr. I.371.7/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr VII Poznań, poz. 26, Raporty wojskowo-narodowościowe. Stan oraz przyczyny dezercji.

DALO, nr. 1 op. 52, poz. 2930, Perepiska 5-go inspektora armii z Ministerstwom wnutriennich diel i woinskim uprawlienijem o liszenii prawitielstwiennych polnomoczij generala Hallera, politiczieskogo konkurenta J.Pilsudskogo

DALO, nr. 1 op. 4, poz. 298, Perepiska s Ministerstwom Vnutrennich del, inspektorami armii i powietowymi starostwami o prizywe w armiju lic 1900–1901 goda rożdienija.

DALO, nr. 1, op. 4, poz. 738 Otczioty sztaba komandowanija VI okrużnogo korpusa ob osnownom prizywie w 1930 godu.

DALO, nr. 1, op.4, poz.827 Otczioty komandowanija VI okrużnogo korpusa N VI o chodie osnownogo i dopolnitielnych prizywow w armiju w 1931 g.

DALO, nr. 1, op.4, poz.924 Otczioty Lwowskogo wojewodskogo uprawlienija i powietowych starostw o rezultatach prizywa w armiju w 1931–1932 godach.

Dziennik Rozkazów MSW, 1923, 10 kwietnia, № 13.

Dziennik Rozkazów MSW, 1924, 24 kwietnia, № 16. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1949-8594.1924.tb07446.x

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1924, 18 lipca, № 61.

Grzybowski J., Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918–1945. Warszawa 2006.

„Hromads’kyj hołos”, 17 marta 1923, cz. 7, s. 1 [„Громадський голос”, 17 марта 1923 р., ч. 1, с. 1].

Jaroszuk E., Żandarmeria wojskowa w latach 1921–1939, Kraków 2009.

Kasprzycki R., Dezercje i unikanie służby w Wojsku Polskim w latach 1918–1939, “Dzieje najnowsze”, Warszawa 2016, s. 87–106. DOI: https://doi.org/10.12775/DN.2016.3.05

Kięsik J., Praca oświatowo-wychowawcza wśród mniejszości narodowych w Wojsku Polskim 1918–1939 [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red.: Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001, s. 209–232.

Kirchmajer J., Pamiętniki, Warszawa, 1987.

Knysh Z., Za chuzhu spravu, Toronto 1961 [Книш З., За чужу справу, Toронто 1961]. Kowalski T., Mniejszości narodowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej (1918–1939), Toruń 1997.

Kowalski T., Pobór mniejszości narodowych do wojska II Rzeczypospolitej, “Wojskowy Przegląd Historyczny”, Warszawa 1996, s. 72–81.

Krotofi l M., Ukraińcy w Wojsku Polskim w okresie międzywojennym, [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpuś, W. Rezmer, Toruń 2001, s. 123–152.

Makowski W., Kodeks karny wojskowy z dodaniem ustaw i przepisów wprowadzanych, przechodnich i uzupełniających oraz komentarza, Warszawa 1921.

Martynets V., Vid UVO do OUN: spohady ta materiialy do peredistorii ta istorii ukrainskoho orhanizovanoho natsionalizmu, Vynnypeh 1949 [Мартинець В., Від УВО до ОУН: спогади та матеріяли до передісторії та історії українського організованого націоналізму, Виннипег 1949].

„Nowyj czas”, 13 lipnia [Новий час, 13 липня] 1924, cz. 51–52 (68), s. 4–5. DOI: https://doi.org/10.1002/ncr.4110130112

Rukkas A., Voiaky-ukraintsi u polskii armii (1921–1939 rr.), “Viiskovo-istorychnyi almanakh” 2002, s. 54–65 [Руккас А., Вояки-українці у польській армії (1921–1939 рр.), “Військово-історичний альманах” 2002, c. 54–65] .

Sprawozdanie stenografi czne z 132 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 18 czerwca 1924 r., Warszawa 1924.

Stawecki, P., Z badań nad dyscypliną, przestępczością i moralnością wojska Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2000.

Stempien S., Poliaky y ukraintsi v II Rechi Pospolytii: sproby dialohu [w:] Polsko-ukrainski studii. Ukraina–Polshcha: istorychna spadshchyna i suspilna svidomist, Kyiv 1992, s. 211–222 [Стемпєнь С., Поляки й українці в ІІ Речі Посполитій: спроби діалогу [w:] Польсько-українські студії. Україна–Польща: історична спадщина і суспільна свідомість, Київ 1992, с. 211–222].

Shvahuliak M., Polska derzhava v kontseptsiiakh zakhidnoukrainskykh politychnykh seredovyshch (1920–1939) [v:] Istorychni studii. Ukraintsi na rozdorizhzhiakh ta krutykh povorotakh istorii (dr. pol. ХІХ–per. pol. ХХ st.), Lviv 2013, s. 330–349 [Швагуляк М., Польська держава в концепціях західноукраїнських політичних середовищ (1920–1939) [в:] Історичні студії. Українці на роздоріжжях та крутих поворотах історії (др. пол. ХІХ–пер. пол. ХХ ст.), Львів 2013, с. 330–349].

Torzecki R., Kwestia ukraińska w Polsce w latach 1923–1929, Kraków 1989.

Wasilewski L., Ruski, rusiński czy ukraiński?, “Sprawy narodowościowe”, Warszawa 1927, s. 388–392.

Przegląd Środkowo-Wschodni - okładka 5/2020

Opublikowane

10.10.2020

Jak cytować

Мрака, І. (2020). Дезертирство серед українців у польському війську: мотиви, масштаби. Przegląd Środkowo-Wschodni, 5, 237-283. https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2020.pp.237-283