Карчма, манастыр, магістрат: сацыяльныя адносіны ў Магілёве на фоне асобнага канфлікту 1577 г.
DOI:
https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2025.pp.45-71Słowa kluczowe:
stosunki społeczne, konflikt, społeczność miejska, prawo patronatu, Wielkie Księstwo Litewskie, Mohylew, studium przypadkuAbstrakt
Artykuł traktuje o stosunkach panujących w społecznościach miejskich na wschodnich ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego pod koniec XVI w. na przykładzie pewnego konfliktu. Konflikt ten miał miejsce w Mohylewie w kwietniu 1577 r. Wybuchł on tuż po Wielkanocy, najważniejszym święcie chrześcijaństwa, w Poniedziałek Wielkanocny. Doszło do niego w kluczowych miejscach życia miasta – karczmie, klasztorze i magistracie. W konflikcie uczestniczyli członkowie różnych stanów i grup społecznych – mieszczanie, szlachta i duchowni prawosławni. Pomimo wysokiego poziomu przemocy obie strony konfliktu rozstrzygnęły wszystkie roszczenia pokojowo, nie czekając na decyzję sądu. Naszym zdaniem ten właśnie przypadek świadczy o powiązaniach i ścisłej interakcji między różnymi grupami społeczności miejskiej, ich normach i wartościach, mentalności i wzorcach zachowań. Na przełomie XVI i XVII w. Mohylew był jednym z najbardziej rozwiniętych miast Wielkiego Księstwa Litewskiego i odgrywał ważną rolę w rozwoju handlu i rzemiosła w górnym dorzeczu Dniepru. Chociaż historia Mohylewa ma bogatą historiografię, to jednak lokalna społeczność miejska dotychczas nie została gruntownie zbadana przez historyków. Niniejszy artykuł opiera się na analizie pierwszych ksiąg magistratu mohylewskiego, które przetrwały do dziś. Metodologiczną podstawą tej analizy jest studium przypadku. Artykuł dowodzi, że badania lokalnych konfliktów umożliwiają dogłębne poznanie historii społecznej Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Pobrania
Bibliografia
Źródła
Akty, izdavaemye Vilenskoj arheografičeskojkomissiej: v 39 t., t. 39: Akty Mogilevskogo magistrata XVI v. (1578–1580 gg.), Vilʹna 1915 [Акты, издаваемые Виленской археографической комиссией: в 39 т., т. 39: Акты Могилевского магистрата XVI в. (1578–1580 гг.), Вильна 1915].
Akty, otnosâŝiesâ k istorii Zapadnoj Rossii,sobrannye i izdannye arheografičeskoj komissiej: v 5 t., t. 3 (1544–1587), SPb. 1848 [Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные археографической комиссией: в 5 т., т. 3 (1544–1587), СПб. 1848].
Akty, otnosâŝiesâ k istorii Zapadnoj Rossii,sobrannye i izdannye arheografičeskoj komissiej: v 5 t., t. 4 (1588 - 1632), SPb. 1851 [Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные археографической комиссией: в 5 т., т. 4 (1588–1632), СПб. 1851].
Belaruskìâ letapìsy ì hronìkì: Per. sastaražytnaruskaj, starabelarus. ì polʹsk., uklad. U. Arlova; pradm.V. Čamâryckaga, Mìnsk 1997 [Беларускія летапісы і хронікі: Пер. са старажытнарускай, старабеларус. і польск., уклад. У. Арлова; прадм. В. Чамярыцкага, Мінск 1997].
Hrestomatiâ pamâtnikov feodalʹnogo gosudarstva iprava stran Evropy, pod red. V.M. Koreckogo, Moskva 1961 [Хрестоматия памятников феодального государства и права стран Европы, под ред. В.М. Корецкого, Москва 1961].
Istoriko-ûridičeskie materialy, izvlečennye izaktovyh knig gubernij Vitebskoj i Mogilevskoj: v 32 vyp., vyp. 7, Vitebsk 1876 [Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской: в 32 вып., вып. 7, Витебск 1876].
Istoriko-ûridičeskie materialy, izvlečennye izaktovyh knig gubernij Vitebskoj i Mogilevskoj: v 32 vyp., vyp. 8, Vitebsk 1877 [Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской: в 32 вып., вып. 8, Витебск 1877].
Istoriko-ûridičeskie materialy, izvlečennye izaktovyh knig gubernij Vitebskoj i Mogilevskoj: v 32 vyp., vyp. 30, Vitebsk 1903 [Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской: в 32 вып., вып. 30, Витебск 1903].
Istoriko-ûridičeskie materialy, izvlečennye izaktovyh knig gubernij Vitebskoj i Mogilevskoj: v 32 vyp., vyp. 32, Vitebsk 1906 [Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской: в 32 вып., вып. 32, Витебск 1906].
Saksonskoe zercalo: Pamâtnik, komment., issled.[perevod], otv. red. V.M. Koreckij, Moskva 1985 [Саксонское зерцало: Памятник, коммент., исслед. [перевод], отв. ред. В.М. Корецкий, Москва 1985].
Statut Vâlìkaga Knâstva Lìtoǔskaga 1566 g., [w:] Vâlìkae Knâstva Lìtoǔskae: Èncyklapedyâ, t. 3. Dadatak, rèdkal.: T.U. Bâlova (gal. rèd.) ì ìnš., Mìnsk 2010, s. 467–550 [Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 г., [w:] Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя, т. 3. Дадатак, рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) і інш., Мінск 2010, с. 467–550].
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku: Spisy, pod red. A. Gąsiarowskiego, t. 11: Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, Kórnik 1994.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy, t. 1: województwo wileńskie XIV–XVIII wiek, pod red. A. Rachuby, Warszawa 2004.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy, t. 5: Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek, pod red. H. Lulewicza, Warszawa 2018.
Volumina Constitutionum, t. II (1550–1609), vol. 1 (1550–1585), do druku przygotowali S. Grodziski, I. Dwornicka i W. Uruszczak, Warszawa 2005.
Opracowania
Arnautova Û.E., Pogrebenie. 2. Mestazahoronenij, [w:] Slovarʹ srednevekovoj kulʹtury, pod obŝ. red. A.Â. Gureviča, Moskva 2003, s. 364–369 [Арнаутова Ю.Е., Погребение. 2. Места захоронений, [w:] Словарь средневековой культуры, под общ. ред. А.Я. Гуревича, Москва 2003, с. 364–369].
Âstrebickaâ A.L., Gorod, [w:] Slovarʹ srednevekovojkulʹtury, pod obŝ. red. A.Â. Gureviča, Moskva 2003, s. 113–120 [Ястребицкая А.Л., Город, [w:] Словарь средневековой культуры, под общ. ред. А.Я. Гуревича, Москва 2003, с. 113–120].
Doǔnar-Zapolʹskì M.V., Dzâržaǔnaâ Gaspadarkavâlìkaga knâstva Lìtoǔskaga pry Âgelonah, padryht. da druku: A.Ì. Gruša,R.A. Alâhnovìč, Mìnsk 2009 [Доўнар-Запольскі М.В., Дзяржаўная гаспадарка Вялікага княства Літоўскага пры Ягелонах, падрыхт. да друку: А.І. Груша, Р.А. Аляхновіч, Мінск 2009].
Gruša A.I., Krizis doveriâ? Poâvlenie iutverždenie pravovogo dokumenta v Velikom Knâžestve Litovskom (konec XIV–pervaâ tretʹ XVI v.), Moskva; SPb. 2019 [Груша А.И., Кризис доверия? Появление и утверждение правового документа в Великом Княжестве Литовском (конец XIV–первая треть XVI в.), Москва; СПб. 2019].
Gruša A.I., Tradiciâi eë preodolenie: Rusʹ i Velikoe Knâžestvo Litovskoe v XII–pervoj treti XVI v., Vilʹnûs 2024 [Груша А.И., Традиция и её преодоление: Русь и Великое Княжество Литовское в XII–первой трети XVI в., Вильнюс 2024].
Keller O.B., Rasprostranenie i rolʹ«Saksonskogo Zercala» v Velikom Knâžestve Litovskom, [w:] Belaruskae Padzvìnne: vopyt, metodyka ìvynìkì palâvyh ì mìždyscyplìnarnyh dasledavannâǔ: zb. navuk. art.: u 2 č., č. 2, padagul. rèd.: D.U. Duka, U.A. Lobača, A.Ì. Korsak, Navapolack 2016, s. 142-151 [Келлер О.Б., Распространение и роль «Саксонского Зерцала» в Великом Княжестве Литовском, [w:] Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў: зб. навук. арт.: у 2 ч., ч. 2, пад агул. рэд.: Д.У. Дука, У.А. Лобача, А.І. Корсак, Наваполацк 2016, с. 142–151].
Lučickaâ S.I., Prazdnik, [w:] Slovarʹ srednevekovojkulʹtury, pod obŝ. red. A.Â. Gureviča, Moskva 2003, s. 386–393 [Лучицкая С.И., Праздник, [w:] Словарь средневековой культуры, под общ. ред. А.Я. Гуревича, Москва 2003, с. 386–393].
Lulewicz H., Strawiński Marcin h. Sulima (zm. 1594), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 44, z. 181, Warszawa–Kraków 2006, s. 288–290.
Łowmiański H., Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego, Poznań 1983.
Łozowski P., Rodzina w Starej i Nowej Warszawie w XV i początkach XVI wieku, Białystok 2021.
Marzalûk Ì.A., Magìlëǔ u XII–XVIII stst.Lûdzì ì rèčy, Magìlëǔ-Mìnsk 1998 [Марзалюк І.А., Магілёў у XII–XVIII стст. Людзі і рэчы, Магілёў-Мінск 1998].
Meleško V.I., Mogilev v XVI–Seredinexvii v XVI–seredine XVII v., Minsk 1988 [Мелешко В.И., Могилев в XVI–середине XVII в., Минск 1988].
Nasevìč V., Magìlëǔskaâ volascʹ, [w:] Vâlìkae Knâstvalìtoǔskae: Èncyklapedyâ, u 2 t., t. 2, rèdkal.: G.P. Paškoǔ (gal. rèd.) ì ìnš.,2-e vyd., Mìnsk 2007, s. 245–246 [Насевіч В., Магілёўская воласць, [w:] Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя, у 2 т., т. 2, рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш., 2-е выд., Мінск 2007, с. 245–246].
Pęcherzewski K., Mohylew i jego mieszkańcy w latach 1577–1580: w świetle ksiąg magistratu mohylewskiego, „Czasy Nowożytne” 2007, t. 20, s. 11–66.
Phythian-Adams C., Local History and Societal History, “Local Population Studies” 1993, no. 51, p. 30–45.
Repina L.P., Istoričeskaâ nauka na rubeže XX–XXI vv.: socialʹnye teorii iistoriografičeskaâ praktika, Moskva 2011 [Репина Л.П., Историческая наука на рубеже XX–XXI вв.: социальные теории и историографическая практика, Москва 2011].
Sìnčuk Ì., Čyrvony zloty, [w:] Vâlìkae Knâstvalìtoǔskae: Èncyklapedyâ, u 2 t., t. 2, rèdkal.: G.P. Paškoǔ (gal. rèd.) ì ìnš.,2-e vyd., Mìnsk 2007, s. 747 [Сінчук І., Чырвоны злоты, [w:] Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя, у 2 т., т. 2, рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш., 2-е выд., Мінск 2007, с. 747].
Spicer A., Confessional Space and Identity in Central and Eastern Europe, [w:] Formierungen des konfessionellen Raumes in Ostmitteleuropa, ed. E. Wetter, Stuttgart 2008, p. 335–342.
Starčenko N., Čestʹ, krov ì ritorika.Konflìkt u šlâhetsʹkomu seredoviŝì Volinì druga polovina XVI–XVII stolìttâ), Kiïv 2014 [Старченко Н., Честь, кров і риторика. Конфлікт у шляхетському середовищі Волині (друга половина XVI–XVII століття), Київ 2014].
Strategìï ta rituali konflìktu: šlâhetsʹkijsocìum Volinì zlamu XVI ì XVII st. Džerela ta ìnterpretacìï, Uporâdnikn.P. Starčenko; vìdp. red. G.V. Borâk, Kiïv 2020 [Стратегії та ритуали конфлікту: шляхетський соціум Волині зламу XVI і XVII ст. Джерела та інтерпретації, упорядник Н.П. Старченко; відп. ред. Г.В. Боряк, Київ 2020].
Suša A., Barkalabaǔskì letapìs Cìbarkalabaǔskì letapìsny spìs? “Belaruskì gìstaryčny časopìs” 2013, nr 8, s. 5–18 [Суша А., Баркалабаўскі летапіс ці Баркалабаўскі летапісны спіс? “Беларускі гістарычны часопіс” 2013, nr 8, с. 5–18].
Śliwa T., Teofan-Bohdan Rypiński – arcybiskup połocki, biskup witebski i mścisławski (1576–1588), „Premislia Christiana” 1988–1989, t. 2, s. 227–234.
Trusaǔ A., Magìlëǔskaâ ratuša, [w:] Vâlìkae Knâstvalìtoǔskae: Èncyklapedyâ, u 2 t., t. 2, rèdkal.: G.P. Paškoǔ (gal.rèd.) ì ìnš., 2-e vyd., Mìnsk 2007, s. 247 [Трусаў А., Магілёўская ратуша, [w:] Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя, у 2 т., т. 2, рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш., 2-е выд., Мінск 2007, с. 247].
Zemon Davis N., The Shapes of Social History, “Storia della Storiografia” 1990, vol. 17, f. 2, p. 28–34.
Žudro F., Istoriâ Mogilevskogo Bogoâvlenskogobratstva, Mogilev na Dnepre 1890 [Жудро Ф., История Могилевского Богоявленского братства, Могилев на Днепре 1890].
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet Warszawski, Instytut Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej

Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.