Адраджэнне яўрэйскай спадчыны на польска-беларуска-ўкраінскім памежжы і міф пра мультыкультуралізм

Autor

DOI:

https://doi.org/10.32612/uw.2543618x.2023.pp.205-254

Słowa kluczowe:

wielokulturowość, dziedzictwo wieloetniczne, dziedzictwo żydowskie, zawłaszczenie kulturowe, sztetl, Biłgoraj, Iwje, Brody

Abstrakt

Niniejszy artykuł ma na celu zbadanie politycznych i kulturowych implikacji projektów pamięci odnoszących się do wielokulturowej przeszłości regionu, zarówno w odniesieniu do kwestii kulturowego zawłaszczania, jak i kontekstu postkolonialnych relacji władzy. Autorzy poddali analizie inicjatywy upamiętniające dziedzictwo żydowskie w kilku byłych sztetlach, które do 1939 r. szczyciły się znaczną większością ludności żydowskiej, a znajdują się na dzisiejszym pograniczu polsko-ukraińsko-białoruskim: w Biłgoraju (Polska), w Państwowym Muzeum Kultur Narodowych w Iwju (Białoruś) oraz projekcie rewitalizacji synagogi w Brodach (Ukraina). Porównując różne oddolne, prywatne i państwowe inicjatywy na rzecz zachowania wieloetnicznego dziedzictwa regionu, autorzy pokazują różne formaty (m.in. lokalni aktorzy i diaspora żydowska). Badając lokalny kontekst społeczny i polityczny, motywacje lokalnych aktorów i dyskursy otaczające projekty, autorzy zbadali, w jaki sposób mit minionej wielokulturowości regionu inspiruje oddolne próby przeformułowania dominujących narracji o lokalnej przeszłości, które wymazały żydowskie dziedzictwo z oficjalnej historiografii po 1945 r. Autorzy zajęli się również implikacjami nieżydowskiego sprawstwa w ożywianiu żydowskiego dziedzictwa regionu i międzynarodowymi transakcjami związanymi z upamiętnieniami, które mają miejsce w tym kontekście.

Wyświetlenia: 22Pobrania: 3

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Adamczyk-Grabowska M., Wróblewski B., red., Biłgoraj, czyli raj. Rodzina Singerów i świat, którego już nie ma, Lublin 2005.

Alʹtman I., Žertvy nenavisti. Holokost v SSSR. 1941–1945, Moskva 2002. Antysemityzm czy zwykły wandalizm, Biłgorajska.pl, https://bilgorajska.pl/aktualnosc,3045,0,0,0,Antysemityzm-czy-zwykly-wandalizm.html [dostęp: 31.08.2020].

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie, Sąd Okręgowy w Zamościu, Akta w sprawie: Kulesza Franciszek i inni, LU 327/31.

Âremčuk O., De Mama. Pro ŝo movčitʹ ostannâ êvrejka u mìstì, âke kolisʹ zvalosʹ «galicʹkim Êrusalimom», Reporters 8.6.2017, https://www.reporters.media/de-mama/ [dostęp: 10.11.2022].

Atzmon-Wircer S., wywiad z M. Waligórską, 01.07.2020.

Bar D., wywiad z M. Waligórską, 25.08.2020.

Bara A., wywiad z M. Waligórską, 15.07.2020.

Baradač T., ìntèrv`û z Ì.Sorkìnaj, 08.07.2020; 07.08.2020; 20.10.2020.

Bar-On I., wywiad z M. Waligórską, 13.07.2020.

Belarusʹ – Izrailʹ. Sotrudničestvo Ivʹevskogo rajonnogo ispolnitelʹnogokomiteta s sootečestennikami za rubežom, https://en.calameo.com/read/00456668454ec6057d86a [dostęp: 03.12.2022].

Bilo L., Či vvažaête vi Brodi gistarično privablivim mìstom, „Bridski visti” 8 (2016), s. 2.

Bronsen D., Joseph Roth. Eine Biographie, Köln 2018.

Bulišin V., Ŝo nam robiti z „čužoû” spaadčinoû, „Bridski visti” 1 (2017), s. 2.

Cherkes B., Linda S., The public space and the revival of multicultural identity in the city of Lviv, „Architectural Studies” 2016, t. 2, no. 2, s. 75–84.

Cmentarz żydowski w Biłgoraju, Virtual Shtetl, https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/1911-bilgoraj/114-cmentarze/7515-cmentarz-zydowski-w-bilgorajuul-konopnickiej-2123 [dostęp: 27.08.2020].

Cmentarz żydowski w Iwiu, Virtual Shtetl, https://sztetl.org.pl/en/towns/i/1513-iwie/116-sites-of-martyrdom/46290-cmentarz-zydowski-w-iwiu-miejsce-egzekucji-i-grob-zbiorowy [dostęp: 07.09.2022].

Čto proizošlo s sinagogoj v Brodah i Vladimirom Kovalʹčukom. Prodolženie istorii, http://vaadua.org/news/chto-proizoshlo-s-sinagogoy-v-brodah-i-vladimiromkovalchukom-prodolzhenie-istorii [dostęp: 10.11.2022].

Čumak  red., Brodi ì Brìdŝina: ìstorično-memuarnij zbìrnik, Toronto 1988.

Curilla W., Die deutsche Ordnungspolizei und der Holocaust im Baltikum und in Weißrußland 1941–1944, Paderborn 2005.

Danilûk R., intervʹû s A. Fridmanom, 31.07.2020; 10.08.2020.

Danilûk R., intervʹû s A. Fridmanom, 31.07.2020.

Dean M., Collaboration in the Holocaust: Crimes of the Local Police in Belorussia and Ukraine, 1941–44, New York 2003. DOI: https://doi.org/10.3828/liverpool/9781874774730.003.0042

Desbois P., Shapiro P. A., The Holocaust by Bullets: A Priest‘s Journey to Uncover the Truth Behind the Murder of 1.5 Million Jews, Basingstoke 2010.

Dudarʹ O., Don Kihot iz Brodov, ili kak v odinočku spasatʹ istoričeskoe nasledie, „Hadashot“ 2 (2019), http://archive.hadashot.kiev.ua/content/donkihot-iz-brodov-ili-kak-v-odinochku-spasat-istoricheskoe-nasledie [dostęp: 10.11.2022].

Ekspozicyja pod zwiezdoj Dawida, „Iuieuski kraj“, 30.11.2019, https://ivyenews.by/novosti/obshchestvo/6085-ekspozitsionnyj-zal-prinyal-pervykhposetitelej.html [dostęp: 15.09.2020].

Engelking B., Grabowski J., red., Dalej jest noc: Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski, t. 1, Warszawa 2018.

Engelking B., Jest taki piękny słoneczny dzień: Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942–1945 , Warszawa 2011.

Engelking B., Szanowny Panie Gistapo: Donosy do władz niemieckich w Warszawie i okolicach w latach 1940-1941, Warszawa 2003.

Frost R., The Oxford History of Poland-Lithuania, Oxford 2015. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198208693.001.0001

Gavrilova Û., Restavrator iz Lʹvovskoj oblasti v odinočku spasaet trehsotletnûû sinagogu, „Komsomolsʹkaâ pravda v Ukraine“, 27.12.2018, https://kp.ua/life/627273-restavrator-yz-lvovskoi-oblasty-v-odynochku-spasaettrekhsotletnuiui-synahohu [dostęp: 10.11.2022]

Gelber N.M., „Brody. Jerusalem of Austria”, red. Yo. Klausner, An Eternal Light: Brody, [in:] Memoriam (Ukraine). Translation of Ner Tamid: Yizkor leBrody Edited by: Organization of former Brody residents in Israel, 1994, New York 2018, https://www.jewishgen.org/yizkor/brody/bro050.html [dostęp: 10.11.2022].

Gerlach C., Kalkulierte Morde Die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland 1941 bis 1944, Hamburg 2013.

Grabowski J., Judenjagd: polowanie na Żydów 1942–1945, Warszawa 2011.

Grabowski J., Libionka D., Klucze i kasa: O mieniu żydowskim w Polsce pod okupacją niemiecką i we wczesnych latach powojennych 1939–1950, Warszawa 2014.

Gruber R.E., Virtually Jewish: Reinventing Jewish Culture in Europe, Berkeley 2002. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520920927

Hannover N., Jawen Mezula: Schilderung des polnisch-kosakischen Krieges und der Leiden der Juden in Polen während der Jahre 1648-1653, Hannover 1863.

Gulìdava V., Ne ǔ Rym darogì ǔsìh lûdzej vâducʹ, a vâducʹ âny ìh u…Ìǔe, “Ìǔeǔskì kraj”, 19.06.2015, https://ivyenews.by/novosti/kultura/1751-ne-rym-darogisikh-lyudzej-vyaduts-vyaduts-yany-ikh-u-i-e.html [dostęp: 15.09.2020].

Havryshko M., Women’s Voices: Jewish Rape Survivors’ Testimonies [in:] Soviet War Crimes Trials, If this is a Woman: Studies on Women and Gender in the Holocaust, red.: D. Nešťáková, K. Grosse-Sommer, B. Klacsmann, Ja. Drábik, Brookline 2021, s. 221-242. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv26rrb42.17

Hobsbawm E., Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality, Cambridge 1990.

I odin v pole voin: v odinočku spasti zdanie brodskoj sinagogi pytaetsâ Vladimir Kovalʹčuk, http://vaadua.org/news/i-odin-v-pole-voin-v-odinochku-spastizdanie-brodskoy-sinagogi-pytaetsya-vladimir-kovalchuk [dostęp: 10.11.2022]

Ìǔeǔskaâ zâmlâ – suzor`e narodaǔ, rèlìgìj, kulʹtur, rèd. A. Gecèvìč, Grodna 2013.

Jasienica P., Rzeczpospolita Obojga Narodów, Warszawa: PIW, 1985.

Joseph Roth-Gedenkkonzert eröffnete LvivMozArt-Festival, „Salzburger Nachrichten“, 05.08.2019, https://www.sn.at/kultur/allgemein/joseph-roth-gedenkkonzerteroeffnete-lvivmozart-festival-74393509 [dostęp: 10.11.2022].

Kamienie węgielne wmurowane, Biłgoraj.com.pl, wrzesień14, 2009, http://bilgoraj.com.pl/kamienie-wegielne-wmurowane,,3,11,1,4012,n.html [dostęp: 31.08.2020].

Kogda steny zaplakali. Istoriâ Cili Iofen, Yad Vashem, https://www.yadvashem.org/ru/education/testimony-films/cyla-yoffan.html [dostęp: 13.09.2020].

Korčak A., Brodovskie sinagogi konca XVI – načala XVIII vv., red.: M. Členov, „Tirosš – trudy po iudaike”, t. 8, Moskwa 2009, s. 69–77.

Koščar I., ìntèrv`û z Ì.Sorkìnaj,16.10.2020.

Koščar V., ìntèrv`û z Ì.Sorkìnaj, 16.10.2020.

Kovalʹčuk V., ìnterv`û z R. Danilûkom, 26.12.2020.

Kovalʹčuk V., ìnterv`û z А. Fridmanem, 28.08.2020.

Kronenberg A., red. Zagłada Biłgoraja: Księga Pamięci, Gdańsk 2009.

Kuzmany B., Brody always on my mind: the mental mapping of a Jewish city, „East European Jewish Affairs” 2013, t. 43, no. 2, s. 163–165. DOI: https://doi.org/10.1080/13501674.2013.813130

Kuzmany B., Brody: eine galizische Grenzstadt im langen 19. Jahrhundert, Köln Wien 2011. DOI: https://doi.org/10.26530/OAPEN_437213

Kuźmiński T., wywiad z M. Waligórską, 27.06.2020; 04.07.2020; 11.07.2020. DOI: https://doi.org/10.1055/a-1289-4569

Kwiecińska S., Szabasowe opowieści, „Tygodnik Zamojski” 1987, n. 1, s.11, http://www.bilgoraj.lbl.pl/hist/szabasowe.php [dostęp: 20.08.2020].

Lehrer E.T., Jewish Poland Revisited: Heritage Tourism in Unquiet Places, Bloomington 2013. DOI: https://doi.org/10.2979/6480.0

Lysonin L., Primara veličnoj sporudi, „Bridski visti” 4 (2017), s. 3.

Melamed M., intervʹû i literaturnaâ obrabotka G. Kojfmana, https://iremember.ru/memoirs/partizani/melamed-mikhail-elimelekh-aleksandrovich/ [dostęp: 13.09.2020].

Murzyn-Kupisz M., Purchla J., red., Reclaiming Memory: Urban Regeneration in the Historic Jewish Quarters in Central Europe, Kraków 2009.

Murzyn-Kupisz M., Rediscovering the Jewish Past in the Polish Provinces: The Socioeconomics of Nostalgia, [w:] Jewish Spaces in Contemporary Poland, red. E. Lehrer and M.Meng, Bloomington 2015, s.115–148.

Oksana Lyniv eröffnete mit beeindruckendem Joseph Roth-Gedenkkonzert, „Kleine Zeitung“ 5.8.2019, https://www.kleinezeitung.at/kultur/festspiele/5669666/LvivMozArtFestival_Oksana-Lyniv-eroeffnete-mit-beeindruckendem [dostęp: 10.11.2022].

Pamâcʹ. Ìǔeǔskì raën, Mìnsk 2002.

Papierzyńska-Turek M., Między tradycją a rzeczywistością: Państwo wobec prawosławia 1918–1939, Warszawa 1989.

Paškevìč V., ìntèrv`û z Ì. Sorkìnaj, 24.09.2020.

Polìŝuk N., “Velika” sinagoga u Brodah, https://risu.org.ua/ua/relig_tourism/religious_region/56098/ [dostęp: 10.11.2022].

Radčenko Û., «Ukrainische Hilfspolizei» i Holokost na territorii general-becirka Černigov, 1941–1943 gg., „Forum noveĭšeĭ vostočnoevropeĭskoĭ istorii i kulʹtury - Russkoe izdanie” 2013, t. 1, s. 297-321.

Radčenko Û., Ukraïnsʹka polìcìâ ta Golokost na Donbasì, „Ukraïna Moderna” 2017, t. 24, s. 64-121. DOI: https://doi.org/10.3138/ukrainamoderna.24.064

Radchenko Y., „We Emptied our Magazines into Them”: The Ukrainian Auxiliary Police and the Holocaust in Generalbezirk Charkow, 1941–1943, „Yad Vashem Studies” 2013, t. 41, s. 63-98.

Rein L., The Kings and the Pawns: Collaboration in Byelorussia during WW II, New York 2011.

Rogoff T., interview with M. Waligórska, 17.11.2020; 22.11.2020. DOI: https://doi.org/10.1007/s11298-020-8070-1

Rothberg M., The Implicated Subject: Beyond Victims and Perpetrators, Stanford 2019. DOI: https://doi.org/10.1515/9781503609600

Šablûk V., Ìǔe, [w:] Èncyklapedyâ gìstoryì Belarusì, t. 3, Mìnsk 1996, s. 510

Samčenko V., Pomìž zvukìv Mocartìv u Lʹvovì, „Ukraïna moloda“ 24.7.2019, s. 10.

Samuel Atzmon-Wircer, https://www.bilgoraj.pl/page/470/samuel-atzmon-wircer.html [dostęp: 06.09.2020].

Scena festivalû „Lvivmozart” gotova prijmati gostej! (TK „Brodi online”), 2.8.2019, https://www.youtube.com/watch?v=gPmAfYeclps&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3k2pENofpXUPiulgrh2_WjS5Zd0nzKCclhcQgZQDxXSwFidLiGmN1d_ho [dostęp: 10.11.2022].

Segal L., Tears of a Hero: The Amazing Story of Rubin and Ida Segal, 2005.

Shot M., Lʹvìv polonila klasična muzika, „Urâdovyj kur’er“ 14.8.2019, s. 32.

Slepyan K., The Soviet Partisan Movement and the Holocaust,” Holocaust and Genocide Studies“ , t.14, no. 1 (2000), s.1–27. DOI: https://doi.org/10.1093/hgs/14.1.1

Smilovickij L., Katastrofa evreev v Belorussii 1941– 1944, Telʹ Aviv 2000.

Snyder T., Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin, New York 2010.

Snyder T., The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Belarus 1596–1999, New Haven 2003.

Sorkina I., Iwie – karta dziedzictwa kulturowego, https://shtetlroutes.eu/pl/iwiekarta-dziedzictwa-kulturowego/ [dostęp: 06.09.2022].

Spector Sh., Wigoder G. red.., The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, New York 2001.

Strìlʹčuk V., Brodi. „Davnì Hrami”, Brodi 2015.

Strìlʹčuk V., Brodi. «Galicʹkij Êrusalim», Brodi 2015.

Strìlʹčuk V., ìnterv`û z R. Danilûkom, 29.12.2020.

Suhanov M., V Brodah otkryli bûst vydaûŝemusâ zemlâku – pisatelû Jozefu Rotu, „Hadashot“ 7 (2019), http://hadashot.kiev.ua/uk/node/1379 [dostęp: 10.11.2022].

Svinkin E., interview with M. Waligórska, 20.12.2020.

Tereŝuk G., Brodi – mìsto, âkim hodiv Balʹzak, Franko, Rot, Radio Free Europe / Radio Liberty (Ukrainian Service) 14.6.2013, https://www.radiosvoboda.org/a/25015371.html [dostęp: 10.11.2022].

Tokarczuk O., Księgi Jakubowe, Kraków 2014.

Tokarska-Bakir J., Legendy o krwi: Antropologia przesądu, Warszawa 2008.

Tryczyk M., Miasta śmierci: sąsiedzkie pogromy Żydów, Warszawa 2015.

Tunbridge J.E., Ashworth G.J., Dissonant Heritage, Chicherste 1996.

Turner J.C., Towards a Cognitive Redefinition of the Social Group, [in:] Social Identity and Intergroup Relations, ed. H. Tajfel, Cambridge 1982, p. 15–40.

Waligórska M., Klezmer’s Afterlife: An Ethnography of the Jewish Music Revival in Poland and Germany, Oxford 2013; DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199995790.001.0001

Wipfler Ju., Auf der Suche nach verwischten jüdischen Spuren in der Ukraine, srf.ch, 18.9.2014, https://www.srf.ch/kultur/gesellschaft-religion/auf-der-suchenach-verwischten-juedischen-spuren-in-der-ukraine [dostęp: 10.11.2022].

Z gìstoryì vâkoǔ ì pakalennâǔ Ìǔeǔskaga kraû, rèd. Ì. Krènʹ, Grodna 1999.

Przegląd Środkowo-Wschodni - okładka 8/2023

Opublikowane

03.12.2023

Jak cytować

Waligórska, M., Sorkina, I., & Friedman, A. (2023). Адраджэнне яўрэйскай спадчыны на польска-беларуска-ўкраінскім памежжы і міф пра мультыкультуралізм. Przegląd Środkowo-Wschodni, 8, 205-254. https://doi.org/10.32612/uw.2543618x.2023.pp.205-254