Desertion among Ukrainians in the Polish Army: Motives, Scales

Authors

DOI:

https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2020.pp.237-283

Keywords:

Poland, Eastern Galicia, army, “Ruthenians”, “Ukrainians”, desertion

Abstract

After World War I and signing a number of international legal agreements the majority of Western Ukrainian lands was included into the territory of Rzecz Pospolita. Ukrainians who according to Polish legislature became the citizens of the country became the subject for an army draft. Since 1921 on the territory of post Russian empire and since 1922 on the territory of Austro-Hungarian empire there had been a wide practice of conducting general drafts to the army of the boys who were 21 years old. Such recruits as “Ruthenians”/“Ukrainians” were usually sent to serve in infantry, cavalry or artillery units which were mainly deployed in Central and Western parts of the country. During the military service the recruits faced harsh reality of army life, which became the reason for desertion of many of them, regardless of their nationality. A certain part of deserters was Ukrainian. The article includes analyses of such a phenomenon as desertion of Ukrainians from the Polish army during the interwar period. Such problems as the events of Polish Ukrainian war of 1918-1919, offi cers and staff ’s attitude to recruits, material supply for servicemen, private life, and the life of the family are considered as the main factors for the desertion of servicemen. At the same time with the support of scientifi c literature and archival materials the author describes Ukrainian civilian people’s attitude to deserters and its evolution during the interwar period as well as determines the countries where the deserters were trying to escape to, avoiding the persecution and in searching better life. The article also examines main off ers and actions of Military Political leadership of Rzecz Pospolita to overcome this phenomenon, which is shameful for the army.

Views: 22Downloads: 2

Downloads

Download data is not yet available.

References

Archiwum Akt Nowych (AAN), nr.105 Akta Gen. Lucjana Żeligowskiego 1889–1939, 1944–1947, poz. Akta Żeligowskiego jako Inspektora II Armii – korespondencja, raporty z inspekcji i manewrów, protokoł z konferencji w sprawie budzetu M. S. Wojsk. na r. 1924.

AAN. nr.55, Towarzystwo Straży Kresowej w Warszawie, poz. 325, Okręg Wołyński [Towarzystwa Straży Kresowej] – Wydział Organizacyjny – raporty kierownika Okręgu. 1921 r.

Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), nr I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 190, Obce narodowości w Wojsku Polskim; sprawozdanie z Kongresu Powszechnego Związku Beznarodowościowego we Frankfurcie; spis członków Komitetu Centralnego SAT; niepolskie stowarzyszenia sportowe w Polsce; zebranie polityczne Związku Ludowo-Narodowego w Krakowie; sprawa udziału członków Związku Strzeleckiego w zajściach w dn. 6 listopada 1923 r. w Krakowie; referat dotyczący reorganizacji jazdy bolszewickiej, 1922–1923.

CAW, nr I.375.3 Oddziały Żandarmerii 1918–1939 (grupa zespołów). 3 Dyon Kielce–Grodno, poz. 184 Meldunki i wykazy grafi czne dot. Stanu dezercji w wojsku, 1922–1925.

CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2510, Raporty i meldunki DOK oraz KOP o stanie dezercji żołnierzy WP do Niemiec, ZSSR, Czechosłowacji i na Litwę; protokoły przesłuchań podejrzanych o szpiegowstwo; prasa.

CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2511, Raporty narodowościowo-polityczne i wojskowe Oddz. II Sztabu DOK VI; sprawozdanie z działalności i raporty kwartalne ze służby kontrwywiadu SRI DOK VI; wykazy stanu narodowościowego, wyznaniowego i dezerterów; wyniki dochodzenia w sprawie propagandy niemieckiej w 49 pp; statystyka oraz plan zlikwidowania spraw szpiegowskich.

CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2676, Komunikaty i referaty informacyjne Oddz. II dot. “Obcych narodowości w armii polskiej” i raporty narodowościowe DOK VII.

CAW, nr. I.371. 1/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr I Warszawa, poz. 29, Antypaństwowa agitacja Rusinów i postępowanie z rekrutami obcych narodowości; miesięczne wykazy zmian funkcionariuszy cywilnych przez dowódce Okręgu Korpusu I; listy kwalifikacyjne pracowników cywilnych.

CAW, nr. I.371. 1/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr I Warszawa, poz. 32, Utworzenie Ekspozytury Samodzielnego Referatu Informacyjnego przy Dowództwie Okręgu Korpusu I; zarządzenia i instrukcje dotyczące zwalczania komunizmu w wojsku, akcje dywersyjne komunistów; wytyczne dla oficerów informacyjnych oraz instrukcje o pracy narodowościowej; opisy powiatów – mniejszości narodowe; organizacja “Zakon Krzyża i Miecza“; sprawa oficerów ukraińskich przydzielonych do armii polskiej.

CAW, nr. I.371. 2/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr II Lublin, poz. 88, Kwartalne raporty polityczno-narodowościowe oraz półroczne wojskowo-narodowościowe dotyczące ogólnej sytuacji politycznej, działalność partii legalnych i nielegalnych, spraw narodowościowych i wojskowych.

CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 602, Sprawy przestępstw, samobójstw i nieszczęśliwych wypadków – lotnicze, wybuchy prochu.

CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 603, Sprawozdania z ważniejszych przestępstw karnych popełnionych w wojsku; statystyka żandarmerii.

CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 604, Sprawy karne, sądów doraźnych; wykazy stanu przestępczości w armii.

CAW, nr. I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 204, Meldunki i wykazy imienne dotyczące dezercji z wojska w miesiącach 1–11.1923, z oddziałów podległych DOK V oraz przyczyny dezercji i narodowość dezerterów.

CAW, nr. I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 394, Raporty na temat działalności dywersyjnej żołnierzy z mniejszości narodowych w oddziałach WP na terenie DOK V; komunikaty informacyjne DOK V dot. spraw narodowościowych i służby oficerów obcych narodowości w WP; wykaz oficerów rezerwy obcych narodowości (określenie lojalności).

CAW, nr. I.371.6/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr VІ Lwów, poz. 136, Raport wojskowo-narodowościowy Samodzielne Referaty Informacyjne Dowództwa Okręgu Korpusu VI; informacje i meldunki o przybyłych z zagranicy, akta w sprawie podejrzenia o szpiegostwo oraz ukrywania się przed służbą wojskową, wykazy spraw szpiegowskich zlikwidowanych w 1932 roku; dane o działalności komunistów na terenie Tarnopola, mapy i szkice terenów małopolski Wschodniej i Śląska; wykazy osób osadzonych w Berezie Kartuskiej, protokoły przesłuchań; korespondencja różna, głównie z posterunkami policji w sprawie nadsyłania meldunków dotyczących zatrzymanych agentów i różnych osób inwigilowanych; pisma w sprawie postępowania ze schwytanymi gołębiami pocztowymi i prowadzenia dokumentacji tajnej po zabójstwie B. Pierackiego.

CAW, nr. I.371.7/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr VII Poznań, poz. 26, Raporty wojskowo-narodowościowe. Stan oraz przyczyny dezercji.

DALO, nr. 1 op. 52, poz. 2930, Perepiska 5-go inspektora armii z Ministerstwom wnutriennich diel i woinskim uprawlienijem o liszenii prawitielstwiennych polnomoczij generala Hallera, politiczieskogo konkurenta J.Pilsudskogo

DALO, nr. 1 op. 4, poz. 298, Perepiska s Ministerstwom Vnutrennich del, inspektorami armii i powietowymi starostwami o prizywe w armiju lic 1900–1901 goda rożdienija.

DALO, nr. 1, op. 4, poz. 738 Otczioty sztaba komandowanija VI okrużnogo korpusa ob osnownom prizywie w 1930 godu.

DALO, nr. 1, op.4, poz.827 Otczioty komandowanija VI okrużnogo korpusa N VI o chodie osnownogo i dopolnitielnych prizywow w armiju w 1931 g.

DALO, nr. 1, op.4, poz.924 Otczioty Lwowskogo wojewodskogo uprawlienija i powietowych starostw o rezultatach prizywa w armiju w 1931–1932 godach.

Dziennik Rozkazów MSW, 1923, 10 kwietnia, № 13.

Dziennik Rozkazów MSW, 1924, 24 kwietnia, № 16. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1949-8594.1924.tb07446.x

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1924, 18 lipca, № 61.

Grzybowski J., Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918–1945. Warszawa 2006.

„Hromads’kyj hołos”, 17 marta 1923, cz. 7, s. 1 [„Громадський голос”, 17 марта 1923 р., ч. 1, с. 1].

Jaroszuk E., Żandarmeria wojskowa w latach 1921–1939, Kraków 2009.

Kasprzycki R., Dezercje i unikanie służby w Wojsku Polskim w latach 1918–1939, “Dzieje najnowsze”, Warszawa 2016, s. 87–106. DOI: https://doi.org/10.12775/DN.2016.3.05

Kięsik J., Praca oświatowo-wychowawcza wśród mniejszości narodowych w Wojsku Polskim 1918–1939 [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red.: Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001, s. 209–232.

Kirchmajer J., Pamiętniki, Warszawa, 1987.

Knysh Z., Za chuzhu spravu, Toronto 1961 [Книш З., За чужу справу, Toронто 1961]. Kowalski T., Mniejszości narodowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej (1918–1939), Toruń 1997.

Kowalski T., Pobór mniejszości narodowych do wojska II Rzeczypospolitej, “Wojskowy Przegląd Historyczny”, Warszawa 1996, s. 72–81.

Krotofi l M., Ukraińcy w Wojsku Polskim w okresie międzywojennym, [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpuś, W. Rezmer, Toruń 2001, s. 123–152.

Makowski W., Kodeks karny wojskowy z dodaniem ustaw i przepisów wprowadzanych, przechodnich i uzupełniających oraz komentarza, Warszawa 1921.

Martynets V., Vid UVO do OUN: spohady ta materiialy do peredistorii ta istorii ukrainskoho orhanizovanoho natsionalizmu, Vynnypeh 1949 [Мартинець В., Від УВО до ОУН: спогади та матеріяли до передісторії та історії українського організованого націоналізму, Виннипег 1949].

„Nowyj czas”, 13 lipnia [Новий час, 13 липня] 1924, cz. 51–52 (68), s. 4–5. DOI: https://doi.org/10.1002/ncr.4110130112

Rukkas A., Voiaky-ukraintsi u polskii armii (1921–1939 rr.), “Viiskovo-istorychnyi almanakh” 2002, s. 54–65 [Руккас А., Вояки-українці у польській армії (1921–1939 рр.), “Військово-історичний альманах” 2002, c. 54–65] .

Sprawozdanie stenografi czne z 132 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 18 czerwca 1924 r., Warszawa 1924.

Stawecki, P., Z badań nad dyscypliną, przestępczością i moralnością wojska Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2000.

Stempien S., Poliaky y ukraintsi v II Rechi Pospolytii: sproby dialohu [w:] Polsko-ukrainski studii. Ukraina–Polshcha: istorychna spadshchyna i suspilna svidomist, Kyiv 1992, s. 211–222 [Стемпєнь С., Поляки й українці в ІІ Речі Посполитій: спроби діалогу [w:] Польсько-українські студії. Україна–Польща: історична спадщина і суспільна свідомість, Київ 1992, с. 211–222].

Shvahuliak M., Polska derzhava v kontseptsiiakh zakhidnoukrainskykh politychnykh seredovyshch (1920–1939) [v:] Istorychni studii. Ukraintsi na rozdorizhzhiakh ta krutykh povorotakh istorii (dr. pol. ХІХ–per. pol. ХХ st.), Lviv 2013, s. 330–349 [Швагуляк М., Польська держава в концепціях західноукраїнських політичних середовищ (1920–1939) [в:] Історичні студії. Українці на роздоріжжях та крутих поворотах історії (др. пол. ХІХ–пер. пол. ХХ ст.), Львів 2013, с. 330–349].

Torzecki R., Kwestia ukraińska w Polsce w latach 1923–1929, Kraków 1989.

Wasilewski L., Ruski, rusiński czy ukraiński?, “Sprawy narodowościowe”, Warszawa 1927, s. 388–392.

Przegląd Środkowo-Wschodni - okładka 5/2020

Published

2020-10-10

How to Cite

Мрака, І. (2020). Desertion among Ukrainians in the Polish Army: Motives, Scales. The Central and Eastern Review, 5, 237-283. https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2020.pp.237-283