Дезертирство серед українців у польському війську: мотиви, масштаби
DOI:
https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2020.pp.237-283Słowa kluczowe:
Polska, Galicja Wschodnia, wojsko, „Rusini”, „Ukraińcy”, dezercjaAbstrakt
Po Pierwszej wojnie światowej i zawarciu szeregu międzynarodowych umów prawnych większość ziem zachodnio-ukraińskich została włączona w skład Rzeczypospolitej. Ukraińcy, którzy zgodnie z prawem polskim zostali obywatelami kraju, podlegali rekrutacji do wojska. Zaczynając z 1921 r. na tereny byłego Imperium Rosyjskiego, a z 1922 r. – byłej Monarchii Austro-Węgierskiej została poszerzona praktyka przeprowadzenia ogólnej rekrutacji do wojska chłopców, którzy skończyli 21 lat. Rekrutów „Rusinów”/„Ukraińców” przeważnie powoływano do służby w piechocie, kawalerii, artylerii, w większości wypadków w centralnych i zachodnich regionach kraju. W wojsku rekruci doznawali twardej rzeczywistości życia wojskowego, co stawało się przyczyną dezercji wielu rekrutów bez względu na narodowość. Pewną część zbiegów składali Ukraińcy. W artykule została podjęta próba analizy zjawiska dezercji Ukraińców z wojska polskiego w okresie międzywojennym. Wydarzenia wojny polsko-ukraińskiej w latach 1918-1919, stosunek ofi cerów i młodszych ofi cerów do rekrutów, zaopatrzenie materialne wojskowych, życie prywatne, życie rodzinne stały się głównymi czynnikami, pobudzającymi rekrutów do dezercji. Jednocześnie na podstawie literatury naukowej i materiałów archiwalnych został zbadany stosunek cywilnej ludności ukraińskiej do dezerterów i jego ewolucja w okresie międzywojennym, zostały ustalone główne kraje, dokąd próbowali uciec dezerterzy, ratując się od prześladowań i w poszukiwaniu lepszego losu. W artykule również zostały przedstawione główne wnioski i przedsięwzięcia przywódców politycznych i wojskowych Rzeczypospolitej niezbędne do zwalczania tego haniebnego dla wojska zjawiska.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Akt Nowych (AAN), nr.105 Akta Gen. Lucjana Żeligowskiego 1889–1939, 1944–1947, poz. Akta Żeligowskiego jako Inspektora II Armii – korespondencja, raporty z inspekcji i manewrów, protokoł z konferencji w sprawie budzetu M. S. Wojsk. na r. 1924.
AAN. nr.55, Towarzystwo Straży Kresowej w Warszawie, poz. 325, Okręg Wołyński [Towarzystwa Straży Kresowej] – Wydział Organizacyjny – raporty kierownika Okręgu. 1921 r.
Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), nr I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 190, Obce narodowości w Wojsku Polskim; sprawozdanie z Kongresu Powszechnego Związku Beznarodowościowego we Frankfurcie; spis członków Komitetu Centralnego SAT; niepolskie stowarzyszenia sportowe w Polsce; zebranie polityczne Związku Ludowo-Narodowego w Krakowie; sprawa udziału członków Związku Strzeleckiego w zajściach w dn. 6 listopada 1923 r. w Krakowie; referat dotyczący reorganizacji jazdy bolszewickiej, 1922–1923.
CAW, nr I.375.3 Oddziały Żandarmerii 1918–1939 (grupa zespołów). 3 Dyon Kielce–Grodno, poz. 184 Meldunki i wykazy grafi czne dot. Stanu dezercji w wojsku, 1922–1925.
CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2510, Raporty i meldunki DOK oraz KOP o stanie dezercji żołnierzy WP do Niemiec, ZSSR, Czechosłowacji i na Litwę; protokoły przesłuchań podejrzanych o szpiegowstwo; prasa.
CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2511, Raporty narodowościowo-polityczne i wojskowe Oddz. II Sztabu DOK VI; sprawozdanie z działalności i raporty kwartalne ze służby kontrwywiadu SRI DOK VI; wykazy stanu narodowościowego, wyznaniowego i dezerterów; wyniki dochodzenia w sprawie propagandy niemieckiej w 49 pp; statystyka oraz plan zlikwidowania spraw szpiegowskich.
CAW, nr. I.303.4 Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) 1921–1939, poz. 2676, Komunikaty i referaty informacyjne Oddz. II dot. “Obcych narodowości w armii polskiej” i raporty narodowościowe DOK VII.
CAW, nr. I.371. 1/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr I Warszawa, poz. 29, Antypaństwowa agitacja Rusinów i postępowanie z rekrutami obcych narodowości; miesięczne wykazy zmian funkcionariuszy cywilnych przez dowódce Okręgu Korpusu I; listy kwalifikacyjne pracowników cywilnych.
CAW, nr. I.371. 1/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr I Warszawa, poz. 32, Utworzenie Ekspozytury Samodzielnego Referatu Informacyjnego przy Dowództwie Okręgu Korpusu I; zarządzenia i instrukcje dotyczące zwalczania komunizmu w wojsku, akcje dywersyjne komunistów; wytyczne dla oficerów informacyjnych oraz instrukcje o pracy narodowościowej; opisy powiatów – mniejszości narodowe; organizacja “Zakon Krzyża i Miecza“; sprawa oficerów ukraińskich przydzielonych do armii polskiej.
CAW, nr. I.371. 2/A Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr II Lublin, poz. 88, Kwartalne raporty polityczno-narodowościowe oraz półroczne wojskowo-narodowościowe dotyczące ogólnej sytuacji politycznej, działalność partii legalnych i nielegalnych, spraw narodowościowych i wojskowych.
CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 602, Sprawy przestępstw, samobójstw i nieszczęśliwych wypadków – lotnicze, wybuchy prochu.
CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 603, Sprawozdania z ważniejszych przestępstw karnych popełnionych w wojsku; statystyka żandarmerii.
CAW, nr. I.300.1 Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939, poz. 604, Sprawy karne, sądów doraźnych; wykazy stanu przestępczości w armii.
CAW, nr. I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 204, Meldunki i wykazy imienne dotyczące dezercji z wojska w miesiącach 1–11.1923, z oddziałów podległych DOK V oraz przyczyny dezercji i narodowość dezerterów.
CAW, nr. I.371.5/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr V Kraków, poz. 394, Raporty na temat działalności dywersyjnej żołnierzy z mniejszości narodowych w oddziałach WP na terenie DOK V; komunikaty informacyjne DOK V dot. spraw narodowościowych i służby oficerów obcych narodowości w WP; wykaz oficerów rezerwy obcych narodowości (określenie lojalności).
CAW, nr. I.371.6/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr VІ Lwów, poz. 136, Raport wojskowo-narodowościowy Samodzielne Referaty Informacyjne Dowództwa Okręgu Korpusu VI; informacje i meldunki o przybyłych z zagranicy, akta w sprawie podejrzenia o szpiegostwo oraz ukrywania się przed służbą wojskową, wykazy spraw szpiegowskich zlikwidowanych w 1932 roku; dane o działalności komunistów na terenie Tarnopola, mapy i szkice terenów małopolski Wschodniej i Śląska; wykazy osób osadzonych w Berezie Kartuskiej, protokoły przesłuchań; korespondencja różna, głównie z posterunkami policji w sprawie nadsyłania meldunków dotyczących zatrzymanych agentów i różnych osób inwigilowanych; pisma w sprawie postępowania ze schwytanymi gołębiami pocztowymi i prowadzenia dokumentacji tajnej po zabójstwie B. Pierackiego.
CAW, nr. I.371.7/А Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Okręgu Korpusu nr VII Poznań, poz. 26, Raporty wojskowo-narodowościowe. Stan oraz przyczyny dezercji.
DALO, nr. 1 op. 52, poz. 2930, Perepiska 5-go inspektora armii z Ministerstwom wnutriennich diel i woinskim uprawlienijem o liszenii prawitielstwiennych polnomoczij generala Hallera, politiczieskogo konkurenta J.Pilsudskogo
DALO, nr. 1 op. 4, poz. 298, Perepiska s Ministerstwom Vnutrennich del, inspektorami armii i powietowymi starostwami o prizywe w armiju lic 1900–1901 goda rożdienija.
DALO, nr. 1, op. 4, poz. 738 Otczioty sztaba komandowanija VI okrużnogo korpusa ob osnownom prizywie w 1930 godu.
DALO, nr. 1, op.4, poz.827 Otczioty komandowanija VI okrużnogo korpusa N VI o chodie osnownogo i dopolnitielnych prizywow w armiju w 1931 g.
DALO, nr. 1, op.4, poz.924 Otczioty Lwowskogo wojewodskogo uprawlienija i powietowych starostw o rezultatach prizywa w armiju w 1931–1932 godach.
Dziennik Rozkazów MSW, 1923, 10 kwietnia, № 13.
Dziennik Rozkazów MSW, 1924, 24 kwietnia, № 16. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1949-8594.1924.tb07446.x
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1924, 18 lipca, № 61.
Grzybowski J., Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918–1945. Warszawa 2006.
„Hromads’kyj hołos”, 17 marta 1923, cz. 7, s. 1 [„Громадський голос”, 17 марта 1923 р., ч. 1, с. 1].
Jaroszuk E., Żandarmeria wojskowa w latach 1921–1939, Kraków 2009.
Kasprzycki R., Dezercje i unikanie służby w Wojsku Polskim w latach 1918–1939, “Dzieje najnowsze”, Warszawa 2016, s. 87–106. DOI: https://doi.org/10.12775/DN.2016.3.05
Kięsik J., Praca oświatowo-wychowawcza wśród mniejszości narodowych w Wojsku Polskim 1918–1939 [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red.: Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001, s. 209–232.
Kirchmajer J., Pamiętniki, Warszawa, 1987.
Knysh Z., Za chuzhu spravu, Toronto 1961 [Книш З., За чужу справу, Toронто 1961]. Kowalski T., Mniejszości narodowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej (1918–1939), Toruń 1997.
Kowalski T., Pobór mniejszości narodowych do wojska II Rzeczypospolitej, “Wojskowy Przegląd Historyczny”, Warszawa 1996, s. 72–81.
Krotofi l M., Ukraińcy w Wojsku Polskim w okresie międzywojennym, [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Siłach Zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpuś, W. Rezmer, Toruń 2001, s. 123–152.
Makowski W., Kodeks karny wojskowy z dodaniem ustaw i przepisów wprowadzanych, przechodnich i uzupełniających oraz komentarza, Warszawa 1921.
Martynets V., Vid UVO do OUN: spohady ta materiialy do peredistorii ta istorii ukrainskoho orhanizovanoho natsionalizmu, Vynnypeh 1949 [Мартинець В., Від УВО до ОУН: спогади та матеріяли до передісторії та історії українського організованого націоналізму, Виннипег 1949].
„Nowyj czas”, 13 lipnia [Новий час, 13 липня] 1924, cz. 51–52 (68), s. 4–5. DOI: https://doi.org/10.1002/ncr.4110130112
Rukkas A., Voiaky-ukraintsi u polskii armii (1921–1939 rr.), “Viiskovo-istorychnyi almanakh” 2002, s. 54–65 [Руккас А., Вояки-українці у польській армії (1921–1939 рр.), “Військово-історичний альманах” 2002, c. 54–65] .
Sprawozdanie stenografi czne z 132 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 18 czerwca 1924 r., Warszawa 1924.
Stawecki, P., Z badań nad dyscypliną, przestępczością i moralnością wojska Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2000.
Stempien S., Poliaky y ukraintsi v II Rechi Pospolytii: sproby dialohu [w:] Polsko-ukrainski studii. Ukraina–Polshcha: istorychna spadshchyna i suspilna svidomist, Kyiv 1992, s. 211–222 [Стемпєнь С., Поляки й українці в ІІ Речі Посполитій: спроби діалогу [w:] Польсько-українські студії. Україна–Польща: історична спадщина і суспільна свідомість, Київ 1992, с. 211–222].
Shvahuliak M., Polska derzhava v kontseptsiiakh zakhidnoukrainskykh politychnykh seredovyshch (1920–1939) [v:] Istorychni studii. Ukraintsi na rozdorizhzhiakh ta krutykh povorotakh istorii (dr. pol. ХІХ–per. pol. ХХ st.), Lviv 2013, s. 330–349 [Швагуляк М., Польська держава в концепціях західноукраїнських політичних середовищ (1920–1939) [в:] Історичні студії. Українці на роздоріжжях та крутих поворотах історії (др. пол. ХІХ–пер. пол. ХХ ст.), Львів 2013, с. 330–349].
Torzecki R., Kwestia ukraińska w Polsce w latach 1923–1929, Kraków 1989.
Wasilewski L., Ruski, rusiński czy ukraiński?, “Sprawy narodowościowe”, Warszawa 1927, s. 388–392.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2020 Uniwersytet Warszawski, Instytut Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej

Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.