Російсько-українська війна як екстралінгвальний чинник динаміки лексичного складу української мови та появи неологізмів

Autor

DOI:

https://doi.org/10.32612/uw.2543618x.2025.pp.293-309

Słowa kluczowe:

system leksykalny, dynamika leksykalna, wojna rosyjsko-ukraińska, neologizmy okresu wojny, czasowniki neologizmu, rzeczowniki neologizmu

Abstrakt

W artykule zarysowano dwa główne nurty (pojawienie się neologizmów i zmiany semantyki wyrazów) w dynamice składu leksykalnego języka ukraińskiego, wywołane wojną rosyjsko-ukraińską jako czynnikiem pozajęzykowym, istniejące dziś w leksykologii ukraińskiej i znajdują odzwierciedlenie w twórczości współczesnych ukraińskich lingwistów. Uwaga skupia się na pierwszym z nich, w kontekście którego zarejestrowano ponad 500 pozycji (wśród nich są neologizmy, neosemantyzmy, kombinacje słów, frazeologia), wśród których przeanalizowano nowe neologizmy czasowników i rzeczowników, rejestrowane przez autora w sieciach społecznościowych i środkach masowego przekazu, a także prezentowane w współczesne publikacje leksykograficzne. Wskaźnikiem dynamiki składu leksykalnego języka ukraińskiego jest obecność czasowników nowatorskich, które wykazują największy potencjał funkcjonowania, odtwarzania ruchu, akcji, ofensywności, efektywności, wykazując w większości zakończone działanie, wyrażone za pomocą specyficznych (od- (from-), for-) i obce (de-, des-) przedrostki jako formanty ich tworzenia. Neoleksemy-rzeczowniki stosowane są głównie w celu określenia osób, rzeczywistości, procesów związanych z wojną, reprezentują jednostki leksykalne powstałe w wyniku sufiksacji, uniwerbacji, zestawienia, kompozycji fuzji, ukazywania szeregów synonimicznych. Motywacją badanych neologizmów są przede wszystkim antroponimy (głównie nazwiska, rzadziej – imiona), toponimy lub skróty. Jednocześnie zwrócono uwagę na sposób graficzny tworzenia żetonów z literą „Z”, tworzących negatywny wizerunek okupanta i wszystkiego, co z nim związane. Neologizmy okresu rosyjsko-ukraińskiego, jako odzwierciedlenie dynamiki systemu leksykalnego języka ukraińskiego, w większości nie mają autorstwa, choć z czasem stają się aktywnie używanymi elementami mowy Ukraińców, gdyż oznaczają aktualne zjawiska, wydarzenia, przedmioty i osoby.

Wyświetlenia: 29Pobrania: 5

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Armija inform predstavlaje slovnyk neolohizmiv ukrajinśkoji movy [Армія Inform представляє словник неологізмів української мови. https://armyinform.com.ua/2022/07/20/armiyainform-predstavlyaye-slovnyk-neologizmivukrayinskoyi-movy/, дата доступу: 11.12.2024].

Hladchenko A.M., Komarova O.S., Neolohizacija leksyky u periodrosijśkoukrajinśkoji vijny [Гладченко А.М., Комарова О.С., Неологізація лексики у період російськоукраїнськоївійни.https://www.philol.vernadskyjournals.in.ua/journals/2023/1_2023/part_1/2.pdf, [дата доступу: 21.12.2024].

Hmyria L., Zaskaleta V., Morfolohichni ta deryvacijni osoblywosti neolohizmiv wojennoho chasu [Гмиря Л., Заскалета В., Морфологічні та дериваційні особливості неологізмів воєнного часу]. http://rep.knlu.edu.ua/xmlui/bitstream/handle/787878787/5280/22.pdf?sequence=1&isAllowed=y [data dostępu: 02.12.2024].

Horokhova T., Bojko M., Dynamika leksychnoho skladu ukrajinśkoji movy u vojennyj period 2022–2023 rokiv [Горохова Т., Бойко М., Динаміка лексичного складу української мови у воєнний період 2022–2023 років]. https://elibrary.kubg.edu.ua/id/eprint/46953/1/T_Horokhova_M_Boiko_APHN_67_FUFKM.pdf [дата доступу: 10 грудня 2024]. DOI: https://doi.org/10.24919/2308-4863/67-1-29

Hrycenko S.P., Movni innovaciji rosijśko-ukrajinśkoji vijny 2022 roku, „Visnyk Kіїvśkoho nacionalnoho universytetu Imeni Tarasa Schevchenka. Serija: Literaturoznastvo. Movoznavstvo. Folklorystyka” 2022, nr 2 (32), s. 9–13 [Гриценко С. П., Мовні інновації російсько-української війни 2022 року, „Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. Серія: Літературознаство. Мовознавство. Фольклористика” 2022, вип. 2 (32), c. 9–13].

Hrycevych J., Neoleksemy periodu rosijśko-ukrajinśkoji vijny [Грицевич Ю., Неолексеми періоду російсько-української війни], https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/21543/1/ilovepdf_merged-5.pdf, дата доступу: 15.11.2024.

Kozyneć I., Vidobrazhennia wijny u movi kriź pryzmu neolohizmiv [Козинець І., Відображення війни у мові крізь призму неологізмів, http://aphn-journal.in.ua/archive/61_2023/part_2/61-2_2023.pdf#page=135, дата доступу: 20 грудня 2024].

Lipich V.M., Procesy neolohizaciji v ukrajinśkomu vojennomu dyskursi [Ліпіч В.М., Процеси неологізації в українському воєнному дискурсі, https://dspace.uzhnu.edu.ua/jspui/bitstream/lib/51665/1/SCIENCE-AND-TECHNOLOGYPROBLEMS-PROSPECTS-AND-INNOVATIONS-13-15.04.23.pdf#page=418, дата доступу: 28 грудня 2024].

Novi słova ta zvoroty, szczo vvijshly w uzhytok z pochatkom vijny [Нові слова та звороти, що ввійшли в ужиток з початком війни, https://vseosvita.ua/news/novi-slova-ta-zvoroty-shcho-vviishly-v-uzhytok-z-pochatkomviiny-73926.html, дата доступу: 11.12.2024]

Romaniuk N., Lebidʹ N., Movni novaciji vmedia Zaporizhzhia periodu rosijśkoji ahresiji [Романюк Н., Лебідь Н., Мовні новації в медіа Запоріжжя періоду російської агресії, http://dspace.tnpu.edu.ua/bitstream/123456789/29841/1/36_Romanyk_Lebid.pdf, дата доступу: 26.12.2024].

Siuta H.M., Movna realnistʹ periodu vijny: aktualniteksty i słovnyk, [v:] Aktualni problemy mizhkulturnoji komunikaciji: zb. materialiv I Mizhnarodnoji naukovo-praktychnoji konferenciji, 06 kvitnia 2022 roku, Łućkyj nacionalnyj tekhnichnyj universytet, Lućk 2022, s. 82–86 [Сюта Г.М., Мовна реальність періоду війни: актуальні тексти і словник, [в:] Актуальні проблеми між-культурної комунікації: зб. матеріалів І Міжнародної науково-практичної конференції, 06 квітня 2022 року, Луцький національний технічний університет, Луцьк 2022, c. 82-86].

Vasiutynśkyj V.O.,Hornostaj P.P., Hubeladze I.H., Najdionova Ł.A., Slusarevśkyj M.M.,Chunikhina S.Ł., Terminolohichnyj slovnyk rosijśko-ukrajinśkoji vijny / za red. M.M. Slusarevśkoho; uporiad. S.Ł. Chunikhina, Kiïv 2022 [Васютинський В.О., Горностай П.П., Губеладзе І.Г., Найдьонова Л.А., Слюсаревський М.М., Чуніхіна С.Л., Термінологічний словник російсько-української війни / за ред. М.М. Слюсаревського; упоряд. С.Л. Чуніхіна, Київ 2022].

Vitiuk I., Kukharionok S., Neołohizmy rosijśko-ukrajinśkoji wijny[Вітюк І., Кухарьонок С., Неологізми російсько-української війни, https://conf.ztu.edu.ua/wp-content/uploads/2023/06/158.pdf, дата доступу: 14.11.2024].

Vusyk H.L., Pavłyk N.V., Neolohizmy jak movne vidobrazhennia rosijśkoukrajinśkoji vijny 2022 roku [Вусик Г.Л., Павлик Н.В., Неологізми як мовне відображення російсько-української війни 2022 року, http://www.zfs-journal.uzhnu.uz.ua/archive/23/part_1/9.pdf, дата доступу: 11.12.2024].

Zan Andriana, Neolohizmyjak sociolinhvistyczni refłeksiji rosijśko-ukrajinśkoji vijny: konceptualni pidchody do kłasyfikaciji [Зан Андріана, Неологізми як соціолінгвістичні рефлексії російсько-української війни: концептуальні підходи до класифікації, https://dspace.uzhnu.edu.ua/jspui/bitstream/lib/55464/1/, дата доступу: 20.12.2024].

Zharhon ta neolohizmy. Jak vijna zbahatyla slovnykovyj zapas ukrajinciv [Жаргон та неологізми. Як війна збагатила словниковий запас українців, https://www.rbc.ua/rus/news/zhargon-ta-neologizmi-k-viyna-zbagatilaslovnikoviy-1676393294, дата доступу: 11.12.2024].

Przegląd Środkowo-Wschodni - okładka 10/2025

Opublikowane

01.12.2025

Jak cytować

Hrymashevych, H. (2025). Російсько-українська війна як екстралінгвальний чинник динаміки лексичного складу української мови та появи неологізмів. Przegląd Środkowo-Wschodni, 10, 293-309. https://doi.org/10.32612/uw.2543618x.2025.pp.293-309