Obcy wśród swoich i swoi wśród obcych. Prawosławni w Rzeczypospolitej u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII w.: napięcia ukryte i jawne

Autor

DOI:

https://doi.org/10.32612/uw.2543618x.2025.pp.9-43

Słowa kluczowe:

prawosławna metropolia kijowska, koniec XVI wieku, pierwsza połowa XVII wieku, konfesjonalizacja, Piotr Mohyła

Abstrakt

W latach 20. XVII w. w Rzeczypospolitej pogłębiały się konflikty natury religijno-politycznej. W obliczu narastających napięć z Carstwem Moskiewskim, postępującej ekspansji unii brzeskiej oraz wzrastającej presji katolickiej części elit, duża część prawosławnych znalazła się w sytuacji marginalizacji – stali się oni „obcymi wśród swoich” po obu stronach granicy. Jednym z przejawów wewnętrznych napięć w łonie metropolii kijowskiej było powołanie Piotra Mohyły na stanowisko metropolity mimo wciąż żyjącego metropolity Hioba Boreckiego. Akt ten wyraźnie popierały władze świeckie Rzeczypospolitej. Podobne napięcia znalazły swoje odbicie w działalności wydawniczej. „Wielki Katechizm” Ławrientija Zyzanija, powstały w Rzeczypospolitej w latach 20. XVII w., został wydany w Moskwie, gdzie uznano go za heretycki – co rodzi pytania o przyczyny braku wsparcia dla tej publikacji ze strony Piotra Mohyły. Inne teksty, jak katechizm Stefana Zyzanija (Wilno 1595; ponownie wydany w 1618 r.), również wpisywały się w zdecydowanie antyunijny nurt wewnątrz cerkwi prawosławnej i – co przewidywalne – nie uzyskały poparcia ze strony nowo ukształtowanych elit Rzeczypospolitej. Szczególnym przypadkiem napięć wewnątrz wspólnoty prawosławnej Rzeczypospolitej była Antapologia… (Raków 1632) Eustachego Kisiela – apologia prawosławnych tekstów polemicznych, wymierzona w polemikę unicką. Trzy tysiące egzemplarzy Antapologii… spalono z polecenia Piotra Mohyły w latach 1632–1635. Akt ten symbolizuje epokę pluralizmu ideowego i politycznego prawosławnych środowisk w Rzeczypospolitej. Zmiany polityczne, śmierć czołowych postaci radykalnego nurtu antyunijnego oraz transformacja paradygmatów edukacyjnych i filozoficznych doprowadziły do wygaszenia sporów z unitami oraz katolikami i ujednolicenia prawosławia według nowego modelu. W tym kontekście właśnie w latach 40. XVII w. zaczęły ujawniać się w Rzeczypospolitej rzeczywiste procesy tzw. późnej konfesjonalizacji.

Wyświetlenia: 149Pobrania: 17

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Akty, otnosâŝiesâ k istorii Zapadnoj Rossii, sobrannye i izdannye Arheografičeskoj komissiej, t. 4, Sankt-Peterburg 1851 [Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией, т. 4, Санкт-Петербург 1851].

Antapologia, abo Apologiey, którą do przezacnego Narodu Ruskiego Przewielebny Oyciec Melecyusz Smotrzyski, rzeczony Archepiskop Połocki etc. napisał, zniesienie; uczynione y zawarte w piąci Księgach, przez Gelaziusza Diplica w r. 1631. Raków 1632.

Apokrisis, abo odpowiedź na xiążki o synodzie Brzeskim, imienem ludzi staropżytnej reliey greckiey przez Christophora Philaleta w porywczą dana. Ostrog 1597–1599.

Asche M., Schindling A. (eds.), Dänemark, Norwegen und Schweden im Zeitalter der Reformation und Konfessionalisierung. Nordische Königreiche und Konfession 1500 bis 1650, Münster 2003.

Bahlke J., Strohmeyer A. (eds.), Konfessionalisierung in Ostmitteleuropa. Wirkungen des religiösen Wandels im 16. und 17. Jahrhundert in Staat, Gesellschaft und Kultur. Stuttgart 1999.

Borkowski A., Patriarchaty Wschodu w dziejach Rzeczypospolitej (1583–1601). Białystok 2014.

Bulyčev A.A., Istoriâ odnoj političeskoj kampanii XVII veka: Zakonodatelʹnye akty vtoroj poloviny 1620h godov o zaprete svobodnogo rasprostraneniâ „litovskih” pečatnyh i rukopisnyh knig v Rossii. Moskva 2004 [Булычев А.А., История одной политической кампании XVII века: Законодательные акты второй половины 1620х годов о запрете свободного распространения „литовских” печатных и рукописных книг в России. Москва 2004].

Dmitriev M.V., „West and East of Christendom in the Early Modern Period” in The Cambridge history of Christianity, v. 6 Reform and Expansion 1500–1660 ed. by R. Po-Chia Hsia. Cambridge: University Press 2007, s. 321–340.

È.P.R., Budʹko I.V., Zizanii (Kukoli), [в:] Pravoslavnaâ ènciklopediâ, Moskva 2009, t. 20, s. 117–120 [Э. П. Р., Будько И.В., Зизании (Куколи), [w:] Православная энциклопедия, Москва 2009, т. 20, с. 117–120].

Florâ B.N., Rossiâ i vostočnoslavânskie zemli Polʹsko-Litovskogo gosudarstva v konce XVI – pervoj pervoj polovine XVII v. Političeskie i kulʹturnye svâzi, Moskva 2019 [Флоря Б.Н., Россия и восточнославянские земли Польско-Литовского государства в конце XVI – первой половине XVII в. Политические и культурные связи, Москва 2019].

Frick D.A., Zyzanij and Smotric’kyj (Moscow, Constantinople, and Kiev): Episodes in Cross-Cultural Misunderstanding, „Journal of Ukrainian Studies”, 17, nos. 1–2 (Summer–Winter 1992), s. 67–94.

Ganâk V.J., Dovedennâ gìpotezi D. Olânčina ŝodo blizʹkoï sporìdnenostì Êvstafìâ ta Ìnokentìâ G̀ìzelâ, „Ucrainica Mediaevalia”, 2/3, 2019/20, Kiïv 2020,

s. 167–174 [Ганяк В.Й., Доведення гіпотези Д. Олянчина щодо близької спорідненості Євстафія та Інокентія Ґізеля,] „Ucrainica Mediaevalia”, 2/3, 2019/20, Київ 2020, с. 167–174]. DOI: https://doi.org/10.1177/1470593119897776

Ganâk V.J., Taêmnì pristrastì navkolo Êliseâ Ìlʹkovsʹkogo ta ìnših pov`âzanih osìb, „Ucrainica Mediaevalia”, 4, 2021, s. 119–128 [Ганяк В.Й., Таємні пристрасті навколо Єлисея Ільковського та інших пов’язаних осіб, „Ucrainica Mediaevalia”, 4, 2021, с. 119–128].

Golubev S.T., Kievskij mitropolit Petr Mogila i ego spodvižniki (Opyt cerkovno-istoričeskogo issledovaniâ), t. 2, Kiev 1898 [Голубев С.Т., Киевский митрополит Петр Могила и его сподвижники (Опыт церковно-исторического исследования), т. 2, Киев 1898].

Gralâ H., Posoh i meč. Pravoslavnaâ ierarhiâ Polʹsko-litovskogo gosudarstva v èpohu vojn za „dominium Russiae” (konec XV–XVI vv.). (Prosopografičeskie zametki), [w:] Čelovek arhivnyj. Sbornik statej k semidesâtiletiû Ûriâ Moiseeviča Èskina i 42-letiû ego arhivnoj deâtelʹnosti, Moskva 2021 [Граля Х., Посох и меч. Православная иерархия Польско-литовского государства в эпоху войн за „dominium Russiae” (конец XV–XVI вв.). (Просопографические заметки), [w:] Человек архивный. Сборник статей к семидесятилетию Юрия Моисеевича Эскина и 42-летию его архивной деятельности, Москва 2021].

Gralâ H., „Russkaâ vera”: točka soprikosnoveniâ ili pole konflikta meždu èlitoj Velikogo knâžestva Litovskogo i Moskovskogo v XVI – 1-j polovine XVII v., „Polonia. Studia o Polsce i Polakach”, 2018, t. 1, s. 24–60 [Граля Х., „Русская вера”: точка соприкосновения или поле конфликта между элитой Великого княжества Литовского и Московского в XVI – 1-й половине XVII в., „Polonia. Studia o Polsce i Polakach”, 2018, t. 1, s. 24–60].

Gudziak B., Kryzys i reforma: metropolia kijowska, patriarchat Konstantynopola i geneza unii brzeskiej, Lublin 2008.

Harkovich N., Braty Zìzanìì, „skandalʹnyâ” bagaslovy, [w:] Ličnostʹ v istorii: geroičeskoe i tragičeskoe. Sbornik materialov Četvertoj meždunarodnoj naučno-praktičeskoj konferencii aspirantov i molodyh učenyh (Brest, 26–27 noâbrâ 2010 g.), Brest 2011, s. 38–43 [Гарковіч Н., Браты Зізаніі, „скандальныя” багасловы, [в:] Личность в истории: героическое и трагическое. Сборник материалов Четвертой международной научно-практической конференции аспирантов и молодых ученых (Брест, 26–27 ноября 2010 г.), Брест 2011, с. 38–43].

Harkovich N., Sąd cerkiewny nad Stefanem Zyzanią w kontekście stosunków wiernych i hierarchii prawosławnej w Rzeczypospolitej u schyłku XVI wieku, „Elpis”, 2017, t. 19, s. 85–95. DOI: https://doi.org/10.15290/elpis.2017.19.11

Harkovich N.V., K voprosu o formirovanii „rusʹskoj” bogoslovskoj leksiki: „eretičeskaâ” terminologiâ Stefana Zizaniâ, [w:] Materialy 1-oj meždunarodnoj ežegodnoj letnej školy molodyh učenyh „Russkij âzyk: gorizonty sotrudničestva”, Arhangelʹsk 2009, s. 23–28 [Гаркович Н.В., К вопросу о формировании „русьской” богословской лексики: „еретическая” терминология Стефана Зизания, [в:] Материалы 1-ой международной ежегодной летней школы молодых ученых „Русский язык: горизонты сотрудничества”, Архангельск 2009, с. 23–28].

Harkovich N.V., „Katehizis” Stefana Zizaniâ (Vilʹna, 1595 g.), „Studia Historica Europae Orientalis = Issledovaniâ po istorii Vostočnoj Evropy”, vyp. 7, Minsk 2014, c. 258–298 [Гаркович Н.В., „Катехизис” Стефана Зизания (Вильна, 1595 г.), „Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы”, вып. 7, Минск 2014, c. 258–298].

Harlampovič K.V., Malorossijskoe vliânie na velikorusskuû cerkovnuû žiznʹ, t. 1, Kazanʹ 1914 [Харлампович К.В., Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь, т. 1, Казань 1914].

Hodana T., Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów – obywateli Rzeczypospolitej (na podstawie piśmienstwa końca XVI – połowy XVII stulecia). Kraków 2008.

Isaevič Â.D., Preemniki pervopečatnika, Moskva 1981 [Исаевич Я.Д., Преемники первопечатника, Москва 1981].

Jaroszewicz-Pieresławcew Z., Druki cyrylickie z oficyn Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XVIII wieku, Olsztyn 2003.

Kapterev N.F., Patriarh Nikon i carʹ Aleksej Mihajlovič, t. 1, Moskva 1996 [Каптерев Н.Ф., Патриарх Никон и царь Алексей Михайлович, т. 1, Москва 1996].

Kawecka-Gryczowa A., Ariańskie oficyny wydawnicze Rodeckiego i Sternackiego. Dzieje i bibiografia. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974.

Kempa Т., Akademia i drukarnia ostrogska, Biały Dunajec, Ostróg 2006.

Kempa Т., Konflikty wyznaniowe w Wilnie od początku reformacji do końca XVII wieku, Toruń 2016.

Kempa T., Konstanty Wasyl Ostrogski (1526–1608) – przywódca społeczności prawosławnej w Rzeczypospolitej, Toruń 2023. DOI: https://doi.org/10.12775/978-83-231-5302-3

Kempa T., Między Rzeczpospolitą a Moskwą. Recenzja książki: Tomasz Hodana, Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów – obywateli Rzeczypospolitej…, [w:] Kościół unicki w Rzeczypospolitej, Białystok 2010, s. 57.

Koch H., Die russische Orthodoxie im Petrinischen Zeitalter. Ein Beitrag zur Geschichte westlicher Einflüsse auf das ostslavische Denken, Breslau 1929.

Kolosova V.P., Novye dannye k biografii Pavla Domživ-Lûtkoviča, [w:] „Fedorovskie čteniâ 1982”, Moskva 1987, s. 116–117 [Колосова В.П., Новые данные к биографии Павла Домжив-Лютковича, [в:] „Федоровские чтения 1982”, Москва 1987, с. 116–117].

Korzo M., K istorii pravoslavnoj propovedi v Reči Pospolitoj načala XVII v.: ob istočnikah „Kazanʹâ na pogrebenie” (Vilʹno, 1619) Leontiâ Karpoviča, „Vestnik slavânskih kulʹtur”, 2023, t. 70, s. 38–51 [Корзо М., К истории православной проповеди в Речи Посполитой начала XVII в.: об источниках „Казанья на погребение” (Вильно, 1619) Леонтия Карповича, [в:] „Вестник славянских культур”, 2023, т. 70, с. 38–51]. DOI: https://doi.org/10.37816/2073-9567-2023-70-38-51

Korzo M.A., O protestantskih vliâniâh dejstvitelʹnyh i mnimyh: pravoslavnye katehizisy ot Stefana Zizaniâ do Feofana Prokopoviča, „Vivliof̀ika: E-Journal of Eighteenth-Century Russian Studies”, vol. 5, 2017, s. 5–17 [Корзо М.А., О протестантских влияниях действительных и мнимых: православные катехизисы от Стефана Зизания до Феофана Прокоповича, „Вивлioѳика: E-Journal of Eighteenth-Century Russian Studies”, vol. 5, 2017, с. 5–17]. DOI: https://doi.org/10.21900/j.vivliofika.v5.603

Korzo M.A., Pidgajko V.G., Kirill (Trankvillion-Stavroveckij, [w:] Pravoslavnaâ ènciklopediâ, t. 34, Москва 2018, с. 530–540 [Корзо М.А., Пидгайко В.Г., Кирилл (Транквиллион-Ставровецкий, [в:] Православная энциклопедия, т. 34, Москва 2018, с. 530–540].

Korzo M.A., Ukrainskaâ i belorusskaâ katehetičeskaâ tradiciâ konca XVI–XVIII vv.: stanovlenie, èvolûciâ i problema zaimstvovanij, Moskva 2007 [Корзо М.А., Украинская и белорусская катехетическая традиция конца XVI–XVIII вв.: становление, эволюция и проблема заимствований, Москва 2007].

Kralûk P., Ostrozʹka akademìâ kìncâ XVI – počatku XVII st.: osnovnì etapi rozvitku, [w:] Ostrozʹka академія: історія та сучасність культурно-освітнього осередку. Енциклопедичне видання, ред.: Ì. Pasìčnik, P. Kralûk, D. Ševčuk ta ìn., vid. 3-tê, dop. ì pereobl., Ostrog 2019 [Кралюк П., Острозька академія кінця XVI – початку XVII ст.: основні етапи розвитку, [в:] Острозька академія: історія та сучасність культурно-освітнього осередку. Енциклопедичне видання, ред. І. Пасічник, П. Кралюк, Д. Шевчук та ін., вид. 3-тє, доп. і переобл., Острог 2019].

Kriegseisen W., Between State and Church. Interconfessional relations form Reformation to Enlightment: Poland – Lithuania – Germany – Netherlands, Frankfurt am Main etc. 2016.

Kuczyńska M., Ruska homiletyka XVII wieku w Rzeczypospolitej. Ewolucja gatunku – spesyfika funkcjonalna (Cyryl Stawrowiecki: Ewangelia puczająca. Rachmanów 1619; Juannicjusz Golatowski: Klucz rozumenia. Kujów 1659), Szczecin 2004, s. 202–283.

Kvasûk L., Polemìčna ìnterpretacìâ dogmatìv u katehìzisah 1595–1596 Stefana Zizanìâ, „Naukovì zapiski”, serìâ „Kulʹturologìâ”, 2010, v. 6, s. 28–40 [Квасюк Л., Полемічна інтерпретація догматів у катехізисах 1595–1596 Стефана Зизанія, „Наукові записки”, серія „Культурологія”, 2010, v. 6, с. 28–40].

Łatyszonek O., Od Rusinów Białych do Białorusinów: u źródeł białoruskiej idei narodowej. Białystok 2006.

Lewicki O., Socynianie na Rusi, [w:] Reformacja w Polsce, 1922, s. 204–240.

Małek E., Polsko-Rosyjskie kontakty kulturowe w XVI–XVIII wieku, [w:] Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w Dialogu z Europą. Hermeneutyka Wartości, 2015, t. 1: Wśród krajów Północy: kultura Pierwszej Rzeczypospolitej wobec narodów germańskich, słowiańskich i naddunajskich: mapa spotkań, przestrzenie dialogu, s. 478–553. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323521358.pp.478-553

Maslov S.I., Kirill Trankvillion-Stavroveckij i ego literaturnaâ deâtelʹnostʹ, Kiev 1984 [Маслов С.И., Кирилл Транквиллион-Ставровецкий и его литературная деятельность, Киев 1984].

Micʹko Ì.Z., Ostrozʹka slov`âno-greko-latinsʹka akademìâ, Kiïv 1990 [Мицько І.З., Острозька слов’яно-греко-латинська академія, Київ 1990].

Monumenta Ucrainae Historica, t. II (1624–1648), zìbrav mitr. Andrej Šepticʹkij, Rim 1965 [Monumenta Ucrainae Historica, т. II: (1624–1648), зібрав митр. Андрей Шептицький, Рим 1965].

Oparina T.A., Zapret „Katehizisa” Lavrentiâ Zizaniâ i opala Ivana Gramotina: vozmožnaâ svâzʹ sobytij, [w:] „Fedorovskie čteniâ 2011”, Moskva 2012, s. 187–214 [Опарина Т.А., Запрет „Катехизиса” Лаврентия Зизания и опала Ивана Грамотина: возможная связь событий, [в:] „Федоровские чтения 2011”, Москва 2012, с. 187–214].

Oparina T.A., Ivan Nasedka i polemičeskoe bogoslovie kievskoj mitropolii, Novosibirsk 1998 [Опарина Т.А., Иван Наседка и полемическое богословие киевской митрополии, Новосибирск 1998].

Parænesis abo Napomnienie Od W Bogv Wielebnego Meletivsza Smotrzyskiego, Rzeczonego Archiepiskopa Połockiego [...] Do Przezacnego Bractwa Wileńskiego Cerkwie S. Ducha: A w osobie iego do wszystkiego tey strony Narodu Ruskiego vczynione Anno 1628 Decembr. 12. Krakow 1629.

Pidgajko V.G., D.B.K., Mileckij vo imâ svt. Nikolaâ Čudotvorca monastyrʹ, [w:] Pravoslavnaâ ènciklopediâ, t. 45, Moskva 2017, s. 207–212 [Пидгайко В.Г., Д.Б.К., Милецкий во имя свт. Николая Чудотворца монастырь, [в:] Православная энциклопедия, т. 45, Москва 2017, с. 207–212. DOI: https://doi.org/10.4000/genesis.2208

Polski Słownik Biograficzny, t. XXXIV/4, z. 143 (Sanguszko Dmitr – Sapieha Jan), Wrocław–Warszawa–Kraków 1993.

Ponomarev A., Bernacki M., Katehizis, [w:] Pravoslavnaâ ènciklopediâ, t. 32, Moskva 2014, s. 8–39 [Пономарев А., Бернацки М., Катехизис, [в:] Православная энциклопедия, т. 32, Москва 2014, с. 8–39].

Rosyjskie Państwowe Archiwum Akt Dawnych (RPAAD), f. 210 (Sprawy kubańskie – (kolekcja) z zasobu Prikazu Poselskiego), inw. 9 (Zwoje stołu moskiewskiego), sygn. 38.

RPAAD, f. 210, inw. 11 (Zwoje stołu nowogrodzkiego), sygn. 9.

Saǔčanka C., Pravaslaǔe, pratèstanctva ì erasì na ǔkraìnskìh ì belaruskìh zemlâh u XV–XVII st., „Беларускі гістарычны агляд”, т. VIII, Менск 2001, с. 109–121 [Саўчанка C., Праваслаўе, пратэстанцтва і ерасі на ўкраінскіх і беларускіх землях у ХV–ХVІІ ст., „Беларускі гістарычны агляд”, т. VIII, Менск 2001, с. 109–121].

Savčenko S., Do relìgìjnogo svìtoglâdu bratìv Zizanìïv, „Kiïvsʹka starovina”, 2009, nr 4, s. 3–21 [Савченко С., До релігійного світогляду братів Зизаніїв, „Київська старовина”, 2009, nr 4, с. 3–21].

Schian M., Ein russisch-orthodoxer Kinderkatechismus aus der Zeit Peters des Großen, [in:] Theologische Studien und Kritiken, nr 86, Leipzig 1913, s. 140–152.

Smalâkoǔ D.A., Cacyâlʹna-fìlasofskìâ poglâdy rèlìgìjnyh palemìstaǔ u Belarusì kanca XVI – sârèdzìny XV stagoddzâ, Mìnsk 2019 [Смалякоў Д.А., Cацыяльна-філасофскія погляды рэлігійных палемістаў у Беларусі канца XVI – сярэдзіны XVII стагоддзя, Мінск 2020].

Smotrycki M., Аpologia peregrinatiey do Kraiow Wschodnych. W Monasteru Dermaniu 1628.

[Smotrycki M.], Thrinos: to iest Lament iedyney ś. powszechney apostolskiey wschodniey Cerkwie z obiaśnieniem dogmat wiary, pierwey z graeckiego na słowienski, a teraz z słowienskiego na polski przełożony/przez Theophila Orthologa teyże świetey wschodniey Cerkwie syna. Wilna 1610.

Sobranie vkratce sloves ot Božestvennago Pisaniâ. I z obʺâsneniem izloženiâ svâtyh apostol dvunadesâti artykulov Pravoslavnoi Very, Ugorcy: Pavel Domživ-Lûtkovič, 1618 [Собрание вкратце словес от Божественнаго Писания. И з объяснением изложения святых апостол двунадесяти артыкулов Православнои Веры, Угорцы: Павел Домжив-Люткович, 1618].

Stefánō tō Zīzaníō, Ī epistolī́ tou Patriárchī tīs Alexandreías Melétou Pīgá, 1599, [se:] Ekklīsiasikó fáros, t. NZ, m. 1–2. Athīna 1975, s. 610 [Στεφάνω τω Ζηζανίω, Η επιστολή του Πατριάρχη της Αλεξανδρείας Μελέτου Πηγά, 1599, [σε:] Εκκλησιασικός φάρος, t. ΝΖ, μ. 1–2. Αθηνα 1975, σ. 610].

Szczotka S., Synody arjan polskich od założenia Rakowa do wygnania z kraju (1569–1662), [w:] „Reformacja w Polsce”, r. 7/8, 1935/1936, s. 21–100.

Tanczuk D., Conamina unionistica in Ecclesia Ruthena in primo dimidio saec. XVII (dissert.), Romae 1939.

Tazbir J., Arianie i katolicy, Warszawa 1971.

Tielemann N., Die sprachliche Situation in der südwestlichen Rus’ Ende des XVI. Jahrhunderts am Beispiel der christlichen Terminologie im Stefan Zyzanijs „Kazanьe o antichriste”, [in:] Anzeiger für Slavische Philologie, Graz 2004, t. XXXII, s. 127–166.

Timošenko L., Geneza ta ìdeâ Ostrozʹkoï akademìï u svìtlì ìstorìografìï ta novih gìpotez, „Ostrozʹka davnina”, vip. 3, Ostrìg 2014, c. 148–191 [Тимошенко Л., Генеза та ідея Острозької академії у світлі історіографії та нових гіпотез, „Острозька давнина”, вип. 3, Остріг 2014, c. 148–191].

Timošenko L., Rusʹka relìgìjna kulʹtura Vìlʹna. Kontekst dobi. Oseredki. Lìteratura ta knižnìstʹ (XVI – perša tretina XVII st.), Drogobič 2020 [Тимошенко Л., Руська релігійна культура Вільна. Контекст доби. Осередки. Література та книжність (XVI – перша третина XVIІ ст.), Дрогобич 2020].

Ulʹânovsʹkij V., Knâzʹ Vasilʹ-Kostântin Ostrozʹkij: ìstoričnij portret u galereï predkìv ta naŝadkìv, Kiïv 2012, s. 799–820 [Ульяновський В., Князь Василь-Костянтин Острозький: історичний портрет у галереї предків та нащадків, Київ 2012, с. 799–820].

Zamojsʹka akademìâ ta Ostrozʹka akademìâ v ìstorično-kulʹturnìj perspektivì: sučasnì ìmplìkacìï dlâ transkordonnoï spìvpracì, red.: G. Halupčak, Û. Mìsângevìč, E. Balašov, Zamostʹ 2010 [Замойська академія та Острозька академія в історично-культурній перспективі: сучасні імплікації для транскордонної співпраці, ред. Г. Халупчак, Ю. Місянгевіч, Е. Балашов, Замость 2010].

Zasedanie v Knižnoj palate 18-go fevralâ 1627 g. po povodu ispravlenij Katihizisa Lavrentiâ Zizaniâ, Sankt-Peterburg 1878 [Заседание в Книжной палате 18-го февраля 1627 г. по поводу исправлений Катихизиса Лаврентия Зизания, Санкт-Петербург 1878].

[Zizanij S.], Kazanʹe ob antihristie svâtogo Kirilla, patriarhi ierusalimskogo, o antihriste i znako znakoh ego. Z rosšireniem protiv eresej roznyh = Kazanie s. Cyrylla Patrzarchy Jerozolimskiego o Anichrystce y znakoch iego z rozszyrzeniem nauki przeciw Herezyam roznym, Wilna 1596 [[Зизаний С.], Казанье об антихристие святого Кирилла, патриархи иерусалимского, о антихристе и знакох его. З росширением против ересей розных = Kazanie s. Cyrylla Patrzarchy Jerozolimskiego o Anichrystce y znakoch iego z rozszyrzeniem nauki przeciw Herezyam roznym, Wilna 1596].

Žukovič P.I., Sejmovaâ borʹba pravoslavnogo zapadnorusskogo dvorânstva s cerkovnoj uniej (do 1609), Sankt-Peterburg 1901 [Жукович П.И., Сеймовая борьба православного западнорусского дворянства с церковной унией (до 1609), Санкт-Петербург 1901].

Žukovʹskij A., Petro Mogila j pitannâ êdnosti cerkov, Kiïv 1997 [Жуковьский А., Петро Могила й питання єдности церков, Київ 1997].

Przegląd Środkowo-Wschodni - okładka 10/2025

Opublikowane

01.12.2025

Jak cytować

Harkovich, N. (2025). Obcy wśród swoich i swoi wśród obcych. Prawosławni w Rzeczypospolitej u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII w.: napięcia ukryte i jawne. Przegląd Środkowo-Wschodni, 10, 9-43. https://doi.org/10.32612/uw.2543618x.2025.pp.9-43